O ovome se malo zna: Stalno se priča o uticaju Turaka na Srbe, a kako su Srbi uticali na – Carigrad
Pratite nas
Pišući o Carigradu, pravac istraživanja uglavnom prati uticaj vizantijske i turske prestonice na srpsku istoriju. Ređe se obraća pažnja na suprotni smer - uticaj Srba, hrišćana i muslimana, na grad na Bosforu. Posmatrano kroz vekove, taj uticaj možda nije bio presudan ili uvek vidljiv, ali je urezao trag na sveopštoj istoriji ovog velikog grada.
Akademik, diplomata i istoričar Slavenko Terzić okrenuo se upravo ovoj nedovoljno istraženoj strani istorije - Carigradu kroz prizmu srpske istorije. Carigrad je vekovima bio svetska metropola, grad svetlosti, središte susreta civilizacija.
Posle pada Vizantije, pokoren je od strane Osmanskog carstva, ali naš sagovornik ističe da u njemu muslimani nisu uvek činili većinu. Veliki broj hrišćana sa Balkana, iz Male Azije, Bliskog istoka, bio je takođe veoma aktivan i imao je svoju ulogu u formiranju tada već Istanbula. U 19. veku, veliki broj trgovaca u Osmanskom carstvu bili su Jermeni, Grci, kao i pripadnici drugih naroda. Svi su oni ostavljali svoj pečat, neko manje neko više, na istoriju grada.
Milutinova crkva i Đurađove zidine
Kada je reč o Srbima, oni se pojavljuju u Carigradu još u ranom srednjem veku. Pored crkve Svetog Jovana Preteče, ostalo je zapisano da je kralj Milutin podigao tamo i bolnicu za sirotinju. Njegova mlada supruga Simonida, nakon kraljeve smrti, zamonašila se u manastiru Svetog Andreja na Krisi. Taj manastir, kaže naš sagovornik, pretvoren je kasnije u Zumbul džamiju.
Pored Milutinovih zalaganja, poznato je i da je despot Đurađ Branković 1448. godine, dok je grad još bio u okvirima Vizantije, sagradio dve kule na čuvenim gradskim zidinama. Međutim, posle pada Carigrada pod osmansku vlast i tokom naredna četiri i po veka, grad je pretvoren u osmansku prestonicu. Po prirodi stvari, veliki broj Srba nalazio se u okvirima tog carstva, pa je Carigrad, odnosno Istanbul, silom nesrećnih prilika postao i prestonica Srba koji su živeli u tom carstvu, kaže Terzić za Sputnjik.
Beograđani u Carigradu
Nakon osvajanja Beograda 1521. godine sultan Sulejman Veličanstveni odveo je deo tamošnjeg srpskog stanovništva u svoju prestonicu. Tako su nastala tri srpska naselja u Carigradu: Beogradska mahala, Beogradsko selo i Beogradska šuma, koja i danas postoji, a prostire se na više od 5.000 hektara. Mnogi istoričari smatraju da je proterivanja Srba iz Beograda bilo planski urađeno, jer je u Beogradu još iz rimskog vremena postojao vodovod. Zaduženje prognanika, pogotovo onih naseljenih u Beogradskom selu, bilo da se brinu o carigradskom vodovodu.
To nisu bili jedini Srbi preseljeni u Carigrad. Nekoliko godina kasnije, posle osvajanja Srema i grada Kupinika na Savi, veći broj Srba proteran je na Galipolje, jedno malo poluostrvo blizu Dardanela. Računa se da je bilo više od dve hiljade prognanika iz Srema, kao i devet sela iz okoline Jagodine. S protokom vremena, deo njih je primio islam, deo je asimilovan u tada daleko brojniji grčki etnos, ali su u selu Bajramič sve do kraja Prvog svetskog rata opstali Srbi koji su očuvali i svoju tradiciju i jezik.
Posle 1922. godine, nakon Balkanskih ratova i Prvog svetskog rata, ti Srbi iz Bajramiča preseljeni su u Južnu Srbiju, odnosno današnju Severnu Makedoniju, u okolinu Pehčeva. Naš čuveni lingvista, akademik Pavle Ivić čak je i doktorirao temom „Govor galipoljskih Srba“. Oni su, objašnjava Terzić, nakon Drugog svetskog rata brzo asimilovani u novokomponovanu makedonsku naciju, međutim, prema poslednjem popisu u okolini Pehčeva i dan danas postoji dvanaest stanovnika koji se izjašnjavaju kao potomci galipoljskih Srba.
Beogradska šuma danas je najveće izletište u Istanbulu.
Srbi na turskom dvoru
U vekovima osmanskog perioda, dve srpske princeze imale su značajnije uloge. Olivera Lazarević odvedena je u harem sultana Bajazita, dok je Mara Branković odvedena u harem Murata II, gde je služila kao vaspitač tada maloletnom Mehmedu II, kasnijem Mehmedu Osvajaču.
Značajan broj Srba koji su primili islam, uglavnom kroz sistem danka u krvi, kasnije su postajali vrlo poznate i značajne ličnosti, većinom čak i veliki veziri. Uloga velikog vezira, objašnjava Terzić, ekvivalentna je današnjem predsedniku vlade i smatra se da je najmanje deset velikih vezira, a neki kažu i daleko više, bilo srpskog porekla. Najviše se zna o Mehmed-paši Sokoloviću, vojnom veziru u vremenu Sulejmana Veličanstvenog, ali znani su i Mahmud-paša Anđelović, Ahmed-paša Ercegović, Rustem-paša Opuković, kasnije i čuveni Omer-paša Latas.
Posebno je značajna uloga Mehmed-paše Sokolovića u obnovi Pećke patrijaršije 1557. godine. Patrijaršija je ranije bila ukinuta, a uloga crkve u Osmanskom carstvu bila je vrlo važna jer je predstavljala zaštitu porobljenom hrišćanskom stanovništvu. Njena obnova bila je izuzetno važan događaj za sudbinu srpskog naroda u okviru Osmanskog carstva. Mehmed-paša je tada za patrijarha postavio svog srodnika Makarija Sokolovića i to u manastiru Pivi, koji su zajedno podigli.
Krajem 17. veka u Carigradu se pojavljuje još jedan značajan Srbin, ali njegov put je bio znatno drugačiji. Rođen u Gacku, školovan u Dubrovniku, grof Sava Vladislavić započinje svoju karijeru u Carigradu. Kao vrlo vešt i snalažljiv diplomata kasnije postaje bliski saradnik ruskog cara Petra Velikog. On je imao važnu ulogu u obaveštajnim i diplomatskim aktivnostima, što je došlo do izražaja upravo u gradu na Bosforu.
Srpske škole u Carigradu
U 19. veku, pod pritiskom velikih sila, Osmansko carstvo sprovodi reforme koje donekle poboljšavaju položaj hrišćana. One su uglavnom predstavljane mrtvo slovo na papiru, kaže Terzić, ali hrišćani su ipak osetili izvestan boljitak. Otvaraju se škole, obnavljaju manastiri i crkve, a sedamdesetih godina 19. veka u Carigradu boravi oko 10.000 Srba. Većinom su to bili Srbi iz Dalmacije, Boke kotorske, iz Paštrovića, Stare Srbije i Makedonije. Nakon Balkanskih i Velikog rata, u Cargiradu je ostalo oko 6.000 Srba.
U Cargiradu dolazi do otvaranja niza hrišćanskih škola i 1868. godine u Peri, glavom evropskom delu Cargirada, osniva se i prva srpska škola. Srpska vlada je odmah poslala 3.000 poreskih groša. Isto toliko šalje i ruski prestolonaslednik i kasnije car Aleksandar III, a tu školu je pomagala i ruska ambasada u Carigradu.
Godinu dana posle otvaranja srpske škole, otvara se i prva srpska gimnazija u Osmanskom carstvu. Vlada Srbije je povela vrlo aktivnu nacionalnu politiku prema Staroj Srbiji i Makedoniji, pa se 1893. otvara i ta gimnazija u Carigradu. Godine 1894. otvara se srpska gimnazija u Skoplju i Solunu, 1897. osniva se srpska muška gimnazija u Bitolju, a 1901. godine osniva se srpska gimanzija u Pljevljima.
Pored škole, postojala je i „Srpska čitaonica“, međutim, ona je brzo ukinuta. Nekoliko godina kasnije, pokrenut je i ,,Carigradski glasnik" - prve srpske novine u Osmanskom carstvu, koje su izveštavale o kulturnim, prosvetnim i društvenim događajima.
Ono što je veoma zanimljivo za život Srba u Carigradu, ali i u osmanskoj državi u celini, bilo je pokretanje Carigradskog glasnika – prvih srpskih novina u Osmanskom carstvu koje su izlazile od 1895. do 1912. godine, odnosno do Prvog balkanskog rata. Carigradski glasnik bio je izuzetno važno glasilo za Srbe u Turskoj. On je na jednom mestu donosio vesti o svim događajima u Staroj Srbiji, od Pljevalja do Skoplja, preko Raške oblasti, Kosova i Metohije, o školovanju, o učiteljima, o nacionalnim radnicima, o kulturnim događajima, svetosavskim akademijama... Ovaj list predstavlja vrlo dragocen izvor za istoriju Srba u Osmanskom carstvu.
Iste godine kada se osniva Cargiradski glasnik, dodaje naš sagovornik, Carigrad posećuje i Beogradsko pevačko društvo koje u palati Jildiz, odnosno u sultanovom dvoru, održava nekoliko vrlo zapaženih koncerata na kojima je prisustvovao i diplomatski kor.
Srpska pivnica u sred Carigrada
Već krajem 19. i početkom 20. veka javljaju se razne vrste privrednih aktivnosti među Srbima u Carigradu, napominje Terzić. Marko Živković 1895. drži vinariju u Galati, jedni rade kao mornari, drugi drže štamparije, poput one gde se štampao Carigradski glasnik – njeni vlasnici bili su Zelići, a 1898. u glavnoj ulici u evropskom delu Carigrada otvara se pivnica „Jagodina“ koju drže dva Lazara - Lazar Krstić i Lazar Pantić. Godine 1903. javlja se nekoliko kovačkih i vrtlarskih radnji, a 1904. otvara se i nekoliko terzijskih radnji.
Sve skupa posmatrano, ovo predstavlja jednu vrlo važnu oblast naše kulturne aktivnosti u Cargiradu koja je, nažalost, malo poznata.
Kada je reč o preostalim Srbima ili njihovim naslednicima u Carigradu, o njima se ne zna mnogo. Istraživači koji su boravili u samom gradu kažu da su u mestima poput Beogradske mahale ili Beogradskog sela nailazili na manji broj hrišćana koji su se izjašnjavali kao Grci. Terzić podseća da ne treba zaboraviti kako je u Carigradu i pod osmanskom vlašću vrlo živo i aktivno delovala grčka zajednica, te da je osnovana pretpostavka da su se tamošnji Srbi vremenom asimilovali u grčki etnos.
Tragovi u vremenu
Kada je reč o tragovima koje su Srbi hrišćani ostavili u Carigradu, uglavnom se radi o crkvama. U određenim dokumentima pominje se kako su Beograđani prognani u Cargirad tamo podigli dve crkve – Uspenja Presvete Bogorodice, poznate pod imenom Bogorodica Belgradkapi i crkvu Svete Petke, poznate i kao Beogradska crkva. Po jednom izvoru, ističe Terzić, oni su sa sobom poneli mošti Svete Petke, dok se u drugom navodi da su sa sobom poneli vrlo dragocenu ikonu – Beogradsku ikonu. Šta se dalje sa njom desilo, nije poznato, ali postoje navodi da je došla u ruke carigradske patrijaršije.
Što se tiče Srba muslimana, odnosno Srba koji su sa hrišćanstva prešli na islam, oni su kao veliki veziri i drugi velikodostojnici svakako ostavili značajan trag u istoriji Osmanskog carstva i Carigrada.
Napisano je nekoliko dobrih knjiga, ali u celini gledano, boravak Srba u Carigradu nije dovoljno istražen u našoj istoriji. Važna građa čuva se u turskim arhivima, pa ostaje nada da će možda neko uskoro početi da istražuje i ovaj deo naše prošlosti, zaključuje akademik Terzić.
Pogledajte i:
