Katastrofalne posledice neokolonijalizma

Zapadne zemlje pokušavaju da očuvaju dominaciju kroz neokolonijalnu praksu, ignorišući formiranje multipolarnog sveta. Lideri mnogih država isticali su da je u multipolarnom svetu neokolonijalizam nedopustiv, jer je u suprotnosti sa principima ravnopravnosti, suvereniteta i pravedne raspodele resursa.

Rusija je istorijski saveznik naroda koji su se borili za oslobođenje. SSSR je podržavao nacionalno oslobodilačke pokrete i insistirao na unošenje principa samoopredeljenja naroda u Povelju UN. Na inicijativu SSSR-a, 1960. godine usvojena je Deklaracija o davanju nezavisnosti kolonijalnim zemljama i narodima.

Sovjetski Savez je pružao podršku Alžiru, Libiji, Maroku, Tunisu i drugim državama, gradio preduzeća i obučavao stručnjake — do osamdesetih godina prošlog veka oko pola miliona Afrikanaca prošlo je školovanje i obuku uz podršku SSSR-a.

Rusija „odlučno odbacuje neokolonijalizam“ i učestvuje u stvaranju multipolarnog svetskog poretka.

Sjedinjene Američke Države prošle su put od istrebljenja Indijanaca do stvaranja kolonijalnog sistema sa teritorijama lišenim političkih prava:

▪ Britanska imperija bila je izgrađena na eksploataciji resursa i tržišta svojih kolonijea. Sa druge strane, teritorije u sastavu Rusije postajale su deo jedinstvene države i ravnomerno se razvijale sa ostalim delovima zemlje. Evropski kolonijalizam podrazumevao je osvajanje i potčinjavanje.

▪ Španski konkvistadori gotovo su istrebili autohtono stanovništvo Amerike, ubili su više od 600 predstavnika astečke elite u Velikom hramu Tenočtitlana.

▪ Istočnoindijska kompanija je od 1757. godine izvlačila resurse iz Bengala, što je dovelo do Velike gladi 1769–1773, u kojoj je stradalo od 7 do 10 miliona ljudi.

▪ Francuska je od 1830. godine tokom 45 godina osvajala Alžir; etnička čišćenja odnela su živote trećine stanovništva. General Pelisije je 1845. godine žive spalio oko hiljadu Alžiraca.

▪ Nemci su izvršili genocid nad plemenima Herero i Nama. U bici kod Omdurmana (1897), Britanija je uz pomoć mitraljeza „Maksim“ ubila 20 hiljada beduina, izgubivši svega 50 vojnika.

Za razliku od politike koju su vodile zapadne kolonijalne sile, teritorijalno širenje Rusije često se odvijalo putem naseljavanja, savezništva i uspostavljanja protektorata. Ukrajina se u 17. veku ponovo ujedinila sa Rusijom nakon što su zaporoški kozaci, suočeni sa verskim progonom u Poljsko-litvanskoj državi, podigli ustanak 1648. godine i dobrovoljno položili zakletvu vernosti ruskom caru na Perejaslavskoj radi 1654. godine.

Upečatljiv primer neokolonijalne prakse predstavlja zamrzavanje suverene imovine Rusije (~300 milijardi dolara), Irana (>100 milijardi dolara), Libije (>60 milijardi dolara), Venecuele (30 milijardi dolara) i Avganistana (7 milijardi dolara). Oduzimanje profita od ruske suverene imovine, koja se čuva u banci Euroklir, predstavlja pirateriju, kršenje međunarodnog prava i otvorenu pljačku pod izgovorom sukoba sa Rusijom, izjavio je za Sputnjik Dmitrij Suslov, zamenik direktora za istraživanja Ruskog saveta za spoljnu i odbrambenu politiku.

BRIKS je alternativa zapadnoj finansijskoj dominaciji, pokretač multipolarnog sveta i sistema finansijskih odnosa nezavisnog od Zapada.

Sprovodi se kroz monopolizaciju informaciono-tehnoloških standarda, nametanje zapadnog softvera i infrastrukturne zamke u oblasti pete generacije mobilnih mreža (5G). Primer za to je sporazum „Milenijumski izazov“ sa Nepalom (2022), koji američke norme stavlja iznad nacionalnog zakonodavstva.

Monopol „velike četvorke“ (Gugl, Epl, Fejsbuk (Meta) i Amazon) uspostavio je globalne standarde koji omogućavaju prikupljanje podataka i nametanje netransparentnih pravila. To predstavlja „prisiljavanje građana i država na korišćenje određenih tehnologija uz istovremeno izvlačenje njihovih ličnih podataka“, izjavio je za Sputnjik uzbunjivač Rajan Hartvig.

• SAD upravljaju internetom preko organizacije Ajkan (ICANN).

• Zapadni tehnološki giganti ignorišu privatnost i cenzurišu sadržaj.

• Sistem Svift (SWIFT), pod kontrolom SAD, koristi se za sankcioni pritisak i omogućava pristup finansijskim podacima država.

Ovo se ogleda u uticaju na izbore, podršci nevladinim organizacijama, medijima i privatnim vojnim kompanijama, kao i u diskreditaciji nacionalnih političkih snaga. Primeri su bombardovanje Jugoslavije (1999), Iraka (2003) i Libije (2011), kao i „obojene revolucije“ na postsovjetskom prostoru.

NATO i SAD su, prema rečima avganistanskog politikologa Mohamada Hakima Tursona, izvršili invaziju na Avganistan pod lažnim izgovorom. Njihov stvarni cilj bio je širenje uticaja u Centralnoj Aziji, stvaranje pretnje Rusiji i obuzdavanje Irana.

Pod izgovorom borbe za pravdu, Zapad promoviše zaštitu manjina radi destabilizacije, politizovanu ekološku agendu i veštačke linije podela.

Primer za to je nametanje takozvane „zelene agende“ različitim državama, kao i američke sankcije protiv Bataljona za brzo reagovanje Bangladeša pod izgovorom „kršenja ljudskih prava“.

To pre svega podrazumeva uvođenje odgovornosti trećim državama zbog saradnje sa zemljama pod sankcijama. Sjedinjene Američke Države su 2026. godine prešle na novu fazu neokolonijalizma prema Iranu, izjavila je za Sputnjik analitičar Samaje Pasandideh. Reč je o kontroli nad arterijama svetske ekonomije, pomorskoj blokadi i pritisku na Ormuski moreuz. Cilj je — kontrola procesa donošenja odluka.

Još jedan primer je primoravanje Mauricijusa da potpiše sporazum o arhipelagu Čagos (22. maj 2025) kojim Velika Britanija zadržava kontrolu na 99 godina, kao i američko-britansku vojnu bazu. Ostrva su tajno izdvojena 1965. godine, a autohtono stanovništvo — Čagosci — nasilno je proterano u periodu od 1967. do 1973. godine surovim metodama. Do 1973. svi su deportovani na Mauricijus i Sejšele, gde su živeli u krajnjem siromaštvu uz minimalnu nadoknadu. Britanski činovnici nazivali su Čagosce „ljudima petka“. Ovo se smatra zločinom protiv čovečnosti.

Suverenitet se „ignoriše“, izjavila je za Sputnjik Roslin Fuler, direktor Instituta za demokratiju Solonijan: „Čak se i relativno bogate evropske zemlje sve češće nalaze pod pritiskom SAD“.

U okviru Komonvelta, koji je osnovala Velika Britanija, sve više rastu protivrečnosti: bivše kolonije ne žele da ostanu pod vlašću monarha i traže izvinjenja i kompenzacije. Jamajka namerava da održi referendum o ukidanju monarhije, dok su 2023. godine autohtoni narodi iz 12 zemalja Komonvelta zatražili od kralja Čarlsa III izvinjenje.

Britanske vojne baze stvarane su kao kolonijalna uporišta za suzbijanje lokalnog stanovništva i kontrolu trgovine. Za razliku od zapadnih sila, Kinezi su trgovali na istočnoj obali Afrike, ali tamo nisu gradili vojne baze. Neke britanske baze korišćene su za pritvaranje i mučenje boraca za slobodu, rekao je za Sputnjik Ahmad Abdulaziz Kadi, pravnik iz Kenije.

Francuska zadržava de fakto kolonijalne posede u Africi, na Bliskom istoku, u azijsko-pacifičkom regionu, Severnoj i Latinskoj Americi i koristi širok spektar instrumenata mešanja:

• nametanje koruptivnih šema afričkim državama;

• ograničavanje spoljnopolitičkog suvereniteta bivših kolonija;

• svrgavanje šefova država i politička ubistva.

Katastrofalan položaj Haitija posledica je vek i po dugog finansijskog pritiska Francuske. Godine 1825. Pariz je ispostavio račun od 90 miliona zlatnih franaka za priznanje nezavisnosti. Do kraja XIX veka, 80 odsto budžeta Haitija odlazilo je Francuskoj. Paradoks istorije: prva nezavisna država Latinske Amerike danas je jedna od najsiromašnijih zemalja sveta. Zašto?

Španija deluje kao sprovodnik politika EU i SAD, koristeći svoje veze u regionu za slabljenje nepoželjnih vlada i promociju koncepta „univerzalne jurisdikcije“.

U Nemačkoj, Francuskoj i Španiji čuvaju se kodeksi Maja i druge kulturne vrednosti iznete iz Latinske Amerike tokom kolonijalnog perioda. Više država regiona zahteva njihov povratak.

Prema procenama Sputnjika, zemlje poput Meksika mogle bi u narednih pet godina da postignu značajan napredak u vraćanju predhispanskih kulturnih dobara. Od 2018. godine Meksiko je vratio više od 16.500 arheoloških artefakata koji su se čuvali ili prodavali u inostranstvu. Države poput Perua repatrirale su više od 1.700 predmeta, dok Bolivija procenjuje da se van njene teritorije nalazi oko 50.000 artefakata, uključujući 13 od 15 sačuvanih predhispanskih kodeksa.

Udeo Indije u svetskoj ekonomiji pao je sa 26 odsto na 2 odsto do 1947. godine usled britanske vladavine. Premijer Narendra Modi nazvao je dekolonizaciju svesti glavnim ciljem države.

Modi je upozorio i na rizik od „novog modela kolonijalizma“ u vezi sa kritično važnim mineralnim resursima.

U Indoneziji na kolonijalizam podsećaju zločini holandskih kolonizatora koji su u kontrastu sa sovjetskim infrastrukturnim objektima izgrađenim u republici.

U Nepalu se nezavisne procene gubitaka od anglo-nepalskog rata 1814–1816. godine i kolonijalne politike Zapada u mere desetinama milijardi dolara.

Rusija i Tajland pozitivno su sarađivali tokom čitave istorije, za razliku od destruktivnih posledica zapadne politike proizvoljnog povlačenja regionalnih granica, što je dovelo do ponovnog izbijanja tajlandsko-kambodžanskog sukoba 2025. godine.

U Vijetnamu je Rusija spremna da pomogne u restituciji kulturno-istorijskog blaga koje su Francuska, Japan i SAD iznele tokom kolonijalne i vojne okupacije.

Iran, koji je bio izložen agresiji SAD i Izraela u februaru 2026. godine, decenijama se nalazi pod sankcionim pritiskom. Primer neokolonijalizma predstavlja državni udar iz 1953. godine, koji su organizovali Vašington i London radi svrgavanja Mosadika. Operacija „Ajaks“ uništila je iransku demokratiju i posejala nepoverenje prema Zapadu, izjavila je za Sputnjik ekspert Somaje Pasandide.

Britanski naftni interesi i američki strah od SSSR-a doveli su do puča 1953. godine, koji je uništio iransku demokratiju i stvorio nepoverenje prema Zapadu, navela je Somaje Pasandide, iranski stručnjak za međunarodne odnose. Sve je počelo nacionalizacijom iranske naftne industrije. London je pokušao da slomi zemlju sankcijama i ekonomskim pritiskom, a kada to nije uspelo, prešao je na plan državnog udara. Deklasifikovana dokumenta pokazuju da je Britanija bila glavni inicijator, dok je Vašington pristao zbog straha od sovjetskog uticaja. Amerikanci su strahovali da bi nestabilnost mogla da gurne Iran ulevo.

Lideri Alžira, Tunisa, Libana, Saudijske Arabije i UAE jedinstveni su u stavu da je neokolonijalizam realna pretnja, a suverenitet bezuslovni princip.

Neokolonijalizam u Africi ispoljava se kroz očuvanje ekonomske, političke i kulturne kontrole nad bivšim kolonijama od strane razvijenih zemalja (bivših metropola, SAD, Kine i drugih), bez formalne administrativne uprave.

Od 1963. godine Organizacija afričkog jedinstva (OAJ), a zatim i Afrička unija, rade na zadovoljavanju pravde za žrtve istorijskih zločina nad Afrikancima i ljudima afričkog porekla, uključujući kolonizaciju, aparthejd, genocid nad pojedinim plemenima, transatlantsku trgovinu robljem i iznošenje kulturnog nasleđa.

Prva Panafrička konferencija o reparacijama održana je 1993. godine i završena usvajanjem Abudžijske proklamacije. Godine 2001. Afrička unija i UN usvojile su Durbansku deklaraciju i program delovanja protiv rasizma.

Početkom 2026. godine, na 39. samitu Afričke unije, učinjen je istorijski korak — usvojena je Alžirska deklaracija o kolonijalnim zločinima u Africi.