Davor Džalto za Sputnjik: Iznad profita, korporacija i „slobodnog tržišta“ mora da bude – čovek
12:00 25.10.2026 (Osveženo: 12:01 25.10.2026)
© Sputnik / Igor Mikhalev
Pratite nas
Pravoslavno hrišćanstvo u središte stavlja slobodu i ljubav, zbog čega nijedan politički poredak ne može da se poistoveti sa Carstvom Božijim, smatra filozof Davor Džalto. Anarhizam nije haos, već kritika prinude i represije, dok se i država i crkva moraju odupreti iskušenju da čoveka podrede apstraktnim idejama i autoritetima.
U knjizi „Anarhija i carstvo Božije“ Davor Džalto razmatra odnos pravoslavnog hrišćanstva i anarhizma, dva pojma koja se na prvi pogled mogu učiniti nespojivim. Međutim, naš sagovornik anarhizam ne posmatra prvenstveno kao pokušaj ukidanja svakog reda, već kao kritički odnos prema sistemima koji počivaju na prinudi i represiji.
„Ako pogledamo istoriju, videćemo da su i državno-komunistički, odnosno boljševički, i liberalno-kapitalistički sistemi imali problem sa anarhizmom. Razlog je u tome što anarhizam postavlja pitanje opravdanosti autoriteta i načina na koji se moć uspostavlja i sprovodi“, objašnjava Džalto.
Nijedan istorijski poredak nije ostvarenja Carstva Božjeg
Prema njegovim rečima, pravoslavno hrišćanstvo i anarhizam mogu se sresti u kritici svakog poretka koji ljudsku slobodu podređuje zahtevima sistema. Hrišćanstvo, pritom, ne bi trebalo da se poistovećuje ni sa jednim konkretnim političkim uređenjem.
„Ako govorimo o Carstvu Božijem, ne možemo ga jednostavno poistovetiti ni sa jednim zemaljskim društvenim sistemom. Nijedan istorijski poredak nije ostvarenje Carstva Božijeg. Pravoslavno hrišćanstvo u središte ljudskog postojanja stavlja slobodu i ljubav, a to je teško pomiriti sa sistemima koji počivaju na prinudi i koji od čoveka zahtevaju da se podredi nekom unapred zadatom modelu“, ističe Džalto.
On upozorava da se hrišćanski jezik i simboli mogu upotrebljavati i za opravdavanje političke moći. Zbog toga je neophodno razlikovati hrišćansko predanje od načina na koji ga različite vlasti i institucije tumače radi sopstvenih interesa, dodaje on.
Postoji opasnost da se teologija koristi kao ideološko opravdanje autoritarnih vođa i represivnih sistema. U takvom odnosu religija ne deluje kao kritika moći, već kao njen saveznik, čime gubi mogućnost da preispituje nepravdu i zaštiti ljudsko dostojanstvo.
Crkva treba da drži distancu prema vlastima
Prema Džaltovom mišljenju, crkva bi trebalo da zadrži kritičku distancu prema svakoj političkoj vlasti, bez obzira na to da li se ona predstavlja kao tradicionalna, nacionalna, sekularna ili religiozna. To ne znači da crkva mora da odbacuje svaki oblik saradnje sa državom, već da saradnja ne sme da preraste u bezuslovnu podršku političkim interesima.
Džalto podseća da se odnos crkve i države kroz istoriju menjao i da pravoslavni svet nije imao samo jedan, nepromenljiv model tog odnosa. Zbog toga je, smatra on, potrebno pažljivo razlikovati teološke ideale od istorijske prakse i političkih okolnosti u kojima su crkvene institucije delovale.
Džalto ukazuje da se u raspravama o odnosu crkve i države često koriste termini poput simfonije, cezaropapizma i papocezarizma kao unapred zadate oznake, iako je neophodno razmotriti konkretne istorijske okolnosti.
„U knjizi pokušavam da razložim pojam simfonije i pokažem da iza njega ne stoji uvek isti odnos crkve i države. Moramo da razlikujemo ono što se proglašava idealom od onoga što se zaista dešavalo u istoriji. Postoje modeli u kojima crkva i država sarađuju, a svaka zadržava svoju oblast delovanja. Postoje i modeli u kojima je država podređena crkvi, kao što je u određenim istorijskim periodima bio slučaj na Zapadu, ili oni u kojima je crkva podređena državi, što se, na primer, pokušavalo u Rusiji od vremena Petra Velikog“, kaže Džalto.
Ni jedan od tih istorijskih modela ne treba automatski proglasiti autentičnim pravoslavnim odnosom prema državi, dodaje on.
„Mislim da nijedan od njih zapravo ne izražava autentičan pravoslavni odnos prema državi. Mnogo je bolje da govorimo o saradnji tamo gde je ona moguća, ali bez glorifikovanja države ili crkve i bez nekakvog metafizičkog opravdavanja tog odnosa. Reč je o praktičnoj saradnji, koja može biti korisna za ljude, ali ne sme da dovede do toga da crkva postane teokratska vlast, koja propisuje zakone svima, niti da država koristi crkvu za ostvarivanje sopstvenih interesa“, ističe on.
Kapitalizam i demokratija: čovek umesto profita
Džalto kritikuje odnos savremenog kapitalizma prema slobodi i demokratiji. Prema njegovom mišljenju, formalna politička prava i postojanje slobodnog tržišta ne znače nužno da ljudi imaju stvarnu mogućnost da samostalno odlučuju o svom životu.
„Kapitalizam je po svojoj strukturi antidemokratski i neslobodan. Nejednakosti koje on proizvodi razorne su za društvo, za ekonomiju i njen razvoj, za ljudsku slobodu i međuljudske odnose. Ono što se predstavlja kao liberalno-demokratski, kapitalistički sistem veoma je nedemokratsko i u praksi veoma represivno“, tvrdi on.
Naš sagovornik smatra da takva kritika ne znači zalaganje za autokratiju ili diktaturu. Naprotiv, rešenje vidi u većoj demokratizaciji društva i u promeni prioriteta, tako da interesi korporacija i profita ne budu iznad ljudskih potreba.
Isti problem postoji kada se čovek podredi naciji, profitu, korporaciji ili bilo kojoj drugoj apstraktnoj ideji. Takvi pojmovi mogu imati značaj u organizovanju društva, ali postaju problematični kada dobiju prednost nad konkretnim ljudskim životima.
„Ako čoveka zamenimo apstrakcijama kao što su nacija, profit ili korporacija, onda ga podređujemo tim apstrakcijama i pretvaramo u njihovog roba. Trebalo bi da radimo upravo suprotno: da društvene i političke institucije budu tu zbog ljudi, a ne da ljudi postoje da bi služili institucijama“, objašnjava on.
Upravo u tome Džalto vidi dodirnu tačku između svoje kritike političkih i ekonomskih sistema i teološkog razumevanja slobode. Ni država, ni tržište, ni crkvena institucija, prema njegovom stanovištu, ne bi smeli da postanu apsolutni autoritet kojem se čovek mora bezuslovno podrediti. Pitanje nije samo kakav sistem društvo proklamuje, već i kakav odnos taj sistem uspostavlja prema ljudskoj slobodi, dostojanstvu i odgovornosti.
