https://lat.sputnikportal.rs/20260826/tajna-kamene-ploce-sa-kletvom-i-uklesanim-macevima-sta-su-arheolozi-pronasli-na-planini-rudnik-1202731414.html
Tajna kamene ploče sa kletvom i uklesanim mačevima: Šta su arheolozi pronašli na planini Rudnik
Tajna kamene ploče sa kletvom i uklesanim mačevima: Šta su arheolozi pronašli na planini Rudnik
Sputnik Srbija
Otkriće iz sela Kamenica, smeštenog na obroncima planine Rudnik između Kragujevca i Gornjeg Milanovca, pruža izuzetan uvid u srednjovekovnu istoriju Srbije. 26.08.2026, Sputnik Srbija
2026-08-26T23:00+0200
2026-08-26T23:00+0200
2026-08-26T23:00+0200
nauka i tehnologija
arheologija
https://cdn1.img.sputnikportal.rs/img/07ea/08/1a/1202731784_0:80:1536:944_1920x0_80_0_0_52e4700846739e8f09cccc1f7ae9c1a6.png
Arheološka istraživanja tima Zavoda za zaštitu spomenika kulture Kragujevac donela su na svetlo dana jedinstvenu kamenu nadgrobnu ploču iz 14. veka, čiji natpisi i simbolika privlače veliku pažnju naučne i šire javnosti , prenosi Sve o arheologiji..Istraživanja na području Kamenice trajala su sa prekidima od 2012. do 2015. godine, pod rukovodstvom Marije Kaličanin-Krstić, uz podršku Ministarstva kulture i informisanja Republike Srbije i preduzeća Flores. Tokom tog perioda obuhvaćena su tri lokaliteta: Jovanje, nekropola u centru sela i lokalitet Crkvina.Arheološki lokalitet Crkvine nalazi se pored izvora Dikovan, oko tri kilometra uzvodno od centra Kamenice. Na ovom prostoru arheološka istraživanja započela su u oktobru 2012. godine, a zatim su sa prekidima nastavljena tokom 2013. i 2014. godine.Crkva otkrivena na lokalitetu ima oblik trikonhosa i spoljne dimenzije 10,60 × 10,60 metara. Zidana je u jednoj fazi. Na osnovu načina gradnje, oblika osnove, otkrivenih grobova i pokretnog arheološkog materijala pronađenog u njoj i oko nje, datovana je u 15. vek.Sudbina spomenika i njegova sekundarna upotrebaKljučni trenutak dogodio se 2017. godine, tokom radova na izgradnji potpornog zida severno od ostataka srednjovekovne crkve. Tada je pronađen masivan nadgrobni spomenik od vulkanskog kamena, težak oko 350 kilograma i dimenzija 1,60 × 0,50 metara.Na strani suprotnoj od natpisa spomenik je u velikoj meri oštećen klesanjem. U njegovom središnjem delu probijeni su otvori, međusobno udaljeni 0,83 metra. Na osnovu oblika oštećenja, rupa probijenih kroz spomenik i arheoloških ostataka ulaza u crkvu zaključeno je da je spomenik sekundarno upotrebljen kao nadvratnik prilikom izgradnje crkve.„Na osnovu svega toga zaključeno je da je spomenik sekundarno upotrebljen kao nadvratnik prilikom izgradnje crkve“, objašnjava Nenad Karamijalković, direktor Zavoda, konzervator istraživač i etnolog-antropolog koji je objavio rad o ovom nadgrobniku.Na osnovu natpisa i istorijskog konteksta, spomenik je primarno datiran u period između 1365. i 1371. godine.Četiri sloja teksta i viteški simboliOno što ovaj spomenik čini posebno značajnim jeste činjenica da sadrži čak četiri različita teksta, nastala u različitim vremenskim razdobljima, uz bogatu likovnu i simboličku dekoraciju.Bočne strane ukrašene su prikazom velikog mača sa jedne strane, odnosno druge vrste mača ili sličnog oružja sa druge strane, koja je u značajnoj meri oštećena. Ovi motivi mogli bi da ukazuju na to da je pokojnik bio istaknuti ratnik, možda čak vitez ili vojskovođa.Poleđina spomenika ukrašena je uklesanim krstastim ornamentom sa velikim centralnim krstom malteško-templarskog tipa i manjim bočnim krstovima koji se razvijaju iz njega. Levo od centralnog krsta uklesana je zvezda, čija bi moguća simbolika mogla da bude povezana sa Vitlejemskom zvezdom. Iznad njega nalaze se manji krst i cik-cak linija sa kratkim tekstom: „Postavi kamen, amin.“Ovaj kratak zapis na poleđini svedoči o kasnijim promenama u istoriji spomenika.Po obliku slova, tekst je dodat tokom 15. veka. Prema tumačenju istraživača, napisala ga je ista ruka koja je urezala tekst na prednjoj strani spomenika, na njegovom suženom piramidalnom vrhu.Pretpostavlja se da se zapis odnosi na ponovno podizanje, odnosno uspravljanje spomenika nakon vraćanja njegove prvobitne namene – obeležavanja grobnog mesta prezvitera Stipana – nakon rušenja crkve u kojoj je prethodno bio ugrađen.Preostali natpisi svedoče o dubokom tragu koji je pokojnik ostavio u svojoj zajednici, ali i o pokušajima da se njegov grob zaštiti.Bočni natpis uklesan je nekoliko decenija nakon smrti pokojnika, najverovatnije krajem 14. ili početkom 15. veka, kada je sećanje na njega još bilo živo. Prema transkripciji na savremeni srpski jezik, tekst glasi: „I za njim su svi ridali, amin.“Ovaj natpis potvrđuje značaj pokojnika za lokalnu zajednicu, koja je za njim tugovala i decenijama nakon njegove smrti.Na gornjem delu ploče naknadno je uklesan još jedan natpis, verovatno tokom 15. veka, koji je, po svemu sudeći, teološke sadržine. Pre njegovog uklesivanja spomenik je nasilno i namerno oštećen, nakon čega je, plitko urezanim slovima, gotovo kao grebanjem, dodat tekst kletve kao mera zaštite od budućeg skrnavljenja:„Pisa Pribko za pamet, da je prokleta ta ruka koja ovaj kamen potre...“Istorijska i jezička dragocenostGlavni natpis, uklesan duboko i ujednačeno u 15 redova, počinje rajskim vratima i arhanđeoskim krstom. Njegov istorijski značaj je višestruk.Pre svega, reč je o jedinom do sada poznatom pisanom spomeniku na kojem se zajedno pominju imena cara Uroša Nemanjića i kneza Lazara Hrebeljanovića.Pored istorijske vrednosti, spomenik donosi i izuzetno zanimljive jezičke odlike, među kojima se izdvaja upotreba ikavice, u rečima poput „Stipan“ i „bilig“.Jedno od mogućih tumačenja jeste da je autor teksta, pop Mitko, došao iz južnih, odnosno primorskih srpskih oblasti, gde se ikavica javlja u 14. veku, šireći se iz susednih hrvatskih krajeva.Druga grupa istraživača smatra da je reč o retkom primeru starijeg glagoljsko-ćiriličnog pravopisa iz poslednjih godina države Nemanjića, zanimljivom upravo zbog svojih jezičkih odlika, među kojima se nalaze i ikavizmi.Postoji i tumačenje prema kojem bi ove jezičke osobenosti mogle biti posledica specifičnog karaktera Rudnika kao srednjovekovnog rudarskog centra. Rudnik je, uz Novo Brdo, bio jedno od najznačajnijih rudarskih središta Srbije, u koje su dolazili ljudi iz različitih krajeva Balkana, ali i drugih delova Evrope. Zbog toga su se u njegovom podnožju mogli susresti različiti oblici jezičkih pozajmica i varijacija.Svedočanstvo o burnim vremenimaNatpis spominje pogibiju prezvitera i ratnika Stipana, čije je svetovno ime bilo Dragoslav Vasiljević, što otvara pitanje bitke u kojoj je izgubio život.Jedna od najzanimljivijih teza povezuje njegovu pogibiju sa sukobom srpske vlastele na Kosovu 1369. godine, o kojem je pisao dubrovački istoričar Mavro Orbin.Ipak, reč je o pretpostavci koja još nije potvrđena.Sa dolaskom Osmanlija crkva, u narodnom sećanju zapamćena kao manastir Kastun i zadužbina velikog čelnika Radiča Postupovića, srušena je, a spomenik je pao u zaborav sve do njegovog ponovnog otkrića.Povratak u KamenicuNakon završetka restauracije i konzervacije, ovaj jedinstveni spomenik neće završiti u muzejskom depou, već će se vratiti tamo gde je i pronađen.„S obzirom na značaj koji prostor Kamenice ima u arheološkim okvirima, uzimajući u obzir broj arheoloških lokaliteta i entuzijazam stanovnika, odlučeno je da je najbolje mesto za prezentaciju otkrivenog spomenika upravo selo u kojem je otkriven. Kameni nadgrobni spomenik biće dostupan meštanima i posetiocima, ljubiteljima kulturnog nasleđa“, najavila je Marija Kaličanin-Krstić.Pogledajte i:
Sputnik Srbija
feedback.rs@sputniknews.com
+74956456601
MIA „Rossiya Segodnya“
2026
Sputnik Srbija
feedback.rs@sputniknews.com
+74956456601
MIA „Rossiya Segodnya“
Vesti
sr_RS
Sputnik Srbija
feedback.rs@sputniknews.com
+74956456601
MIA „Rossiya Segodnya“
Sputnik Srbija
feedback.rs@sputniknews.com
+74956456601
MIA „Rossiya Segodnya“
arheologija
Tajna kamene ploče sa kletvom i uklesanim mačevima: Šta su arheolozi pronašli na planini Rudnik
Otkriće iz sela Kamenica, smeštenog na obroncima planine Rudnik između Kragujevca i Gornjeg Milanovca, pruža izuzetan uvid u srednjovekovnu istoriju Srbije.
Arheološka istraživanja tima Zavoda za zaštitu spomenika kulture Kragujevac donela su na svetlo dana jedinstvenu kamenu nadgrobnu ploču iz 14. veka, čiji natpisi i simbolika privlače veliku pažnju naučne i šire javnosti ,
prenosi Sve o arheologiji..
Istraživanja na području Kamenice trajala su sa prekidima od 2012. do 2015. godine, pod rukovodstvom Marije Kaličanin-Krstić, uz podršku Ministarstva kulture i informisanja Republike Srbije i preduzeća Flores. Tokom tog perioda obuhvaćena su tri lokaliteta: Jovanje, nekropola u centru sela i lokalitet Crkvina.
Arheološki lokalitet Crkvine nalazi se pored izvora Dikovan, oko tri kilometra uzvodno od centra Kamenice. Na ovom prostoru arheološka istraživanja započela su u oktobru 2012. godine, a zatim su sa prekidima nastavljena tokom 2013. i 2014. godine.
Crkva otkrivena na lokalitetu ima oblik trikonhosa i spoljne dimenzije 10,60 × 10,60 metara. Zidana je u jednoj fazi. Na osnovu načina gradnje, oblika osnove, otkrivenih grobova i pokretnog arheološkog materijala pronađenog u njoj i oko nje, datovana je u 15. vek.
„Svi dosadašnji nalazi potvrdili su da je tokom srednjeg i poznog srednjeg veka život u ovom delu rudničkog kraja bio izuzetno živ i dinamičan“, navodi Marija Kaličanin-Krstić, viši konzervator istraživač i arheolog.
Sudbina spomenika i njegova sekundarna upotreba
Ključni trenutak dogodio se 2017. godine, tokom radova na izgradnji potpornog zida severno od ostataka srednjovekovne crkve. Tada je pronađen masivan nadgrobni spomenik od vulkanskog kamena, težak oko 350 kilograma i dimenzija 1,60 × 0,50 metara.
Na strani suprotnoj od natpisa spomenik je u velikoj meri oštećen klesanjem. U njegovom središnjem delu probijeni su otvori, međusobno udaljeni 0,83 metra. Na osnovu oblika oštećenja, rupa probijenih kroz spomenik i arheoloških ostataka ulaza u crkvu zaključeno je da je spomenik sekundarno upotrebljen kao nadvratnik prilikom izgradnje crkve.
„Na osnovu svega toga zaključeno je da je spomenik sekundarno upotrebljen kao nadvratnik prilikom izgradnje crkve“, objašnjava Nenad Karamijalković, direktor Zavoda, konzervator istraživač i etnolog-antropolog koji je objavio rad o ovom nadgrobniku.
Na osnovu natpisa i istorijskog konteksta, spomenik je primarno datiran u period između 1365. i 1371. godine.
Četiri sloja teksta i viteški simboli
Ono što ovaj spomenik čini posebno značajnim jeste činjenica da sadrži čak četiri različita teksta, nastala u različitim vremenskim razdobljima, uz bogatu likovnu i simboličku dekoraciju.
Bočne strane ukrašene su prikazom velikog mača sa jedne strane, odnosno druge vrste mača ili sličnog oružja sa druge strane, koja je u značajnoj meri oštećena. Ovi motivi mogli bi da ukazuju na to da je pokojnik bio istaknuti ratnik, možda čak vitez ili vojskovođa.
Poleđina spomenika ukrašena je uklesanim krstastim ornamentom sa velikim centralnim krstom malteško-templarskog tipa i manjim bočnim krstovima koji se razvijaju iz njega. Levo od centralnog krsta uklesana je zvezda, čija bi moguća simbolika mogla da bude povezana sa Vitlejemskom zvezdom. Iznad njega nalaze se manji krst i cik-cak linija sa kratkim tekstom: „Postavi kamen, amin.“
Ovaj kratak zapis na poleđini svedoči o kasnijim promenama u istoriji spomenika.
Po obliku slova, tekst je dodat tokom 15. veka. Prema tumačenju istraživača, napisala ga je ista ruka koja je urezala tekst na prednjoj strani spomenika, na njegovom suženom piramidalnom vrhu.
Pretpostavlja se da se zapis odnosi na ponovno podizanje, odnosno uspravljanje spomenika nakon vraćanja njegove prvobitne namene – obeležavanja grobnog mesta prezvitera Stipana – nakon rušenja crkve u kojoj je prethodno bio ugrađen.
Preostali natpisi svedoče o dubokom tragu koji je pokojnik ostavio u svojoj zajednici, ali i o pokušajima da se njegov grob zaštiti.
Bočni natpis uklesan je nekoliko decenija nakon smrti pokojnika, najverovatnije krajem 14. ili početkom 15. veka, kada je sećanje na njega još bilo živo. Prema transkripciji na savremeni srpski jezik, tekst glasi: „I za njim su svi ridali, amin.“
Ovaj natpis potvrđuje značaj pokojnika za lokalnu zajednicu, koja je za njim tugovala i decenijama nakon njegove smrti.
Na gornjem delu ploče naknadno je uklesan još jedan natpis, verovatno tokom 15. veka, koji je, po svemu sudeći, teološke sadržine. Pre njegovog uklesivanja spomenik je nasilno i namerno oštećen, nakon čega je, plitko urezanim slovima, gotovo kao grebanjem, dodat tekst kletve kao mera zaštite od budućeg skrnavljenja:
„Pisa Pribko za pamet, da je prokleta ta ruka koja ovaj kamen potre...“
Istorijska i jezička dragocenost
Glavni natpis, uklesan duboko i ujednačeno u 15 redova, počinje rajskim vratima i arhanđeoskim krstom. Njegov istorijski značaj je višestruk.
Pre svega, reč je o jedinom do sada poznatom pisanom spomeniku na kojem se zajedno pominju imena cara Uroša Nemanjića i kneza Lazara Hrebeljanovića.
Pored istorijske vrednosti, spomenik donosi i izuzetno zanimljive jezičke odlike, među kojima se izdvaja upotreba ikavice, u rečima poput „Stipan“ i „bilig“.
Jedno od mogućih tumačenja jeste da je autor teksta, pop Mitko, došao iz južnih, odnosno primorskih srpskih oblasti, gde se ikavica javlja u 14. veku, šireći se iz susednih hrvatskih krajeva.
Druga grupa istraživača smatra da je reč o retkom primeru starijeg glagoljsko-ćiriličnog pravopisa iz poslednjih godina države Nemanjića, zanimljivom upravo zbog svojih jezičkih odlika, među kojima se nalaze i ikavizmi.
Postoji i tumačenje prema kojem bi ove jezičke osobenosti mogle biti posledica specifičnog karaktera Rudnika kao srednjovekovnog rudarskog centra. Rudnik je, uz Novo Brdo, bio jedno od najznačajnijih rudarskih središta Srbije, u koje su dolazili ljudi iz različitih krajeva Balkana, ali i drugih delova Evrope. Zbog toga su se u njegovom podnožju mogli susresti različiti oblici jezičkih pozajmica i varijacija.
Svedočanstvo o burnim vremenima
Natpis spominje pogibiju prezvitera i ratnika Stipana, čije je svetovno ime bilo Dragoslav Vasiljević, što otvara pitanje bitke u kojoj je izgubio život.
Jedna od najzanimljivijih teza povezuje njegovu pogibiju sa sukobom srpske vlastele na Kosovu 1369. godine, o kojem je pisao dubrovački istoričar Mavro Orbin.
Ipak, reč je o pretpostavci koja još nije potvrđena.
„Bilo kako bilo, teza o pomenutoj bici, a posebno o učestvovanju i stradanju u njoj Dragoslava Vasiljevića, odnosno prezvitera Stipana ili Stefana iz rudničke Kamenice, do novih saznanja i otkrića ostaje upravo to – teza o kojoj valja promišljati i ukrstiti mišljenja“, zaključuje Karamijalković.
Sa dolaskom Osmanlija crkva, u narodnom sećanju zapamćena kao manastir Kastun i zadužbina velikog čelnika Radiča Postupovića, srušena je, a spomenik je pao u zaborav sve do njegovog ponovnog otkrića.
Nakon završetka restauracije i konzervacije, ovaj jedinstveni spomenik neće završiti u muzejskom depou, već će se vratiti tamo gde je i pronađen.
„S obzirom na značaj koji prostor Kamenice ima u arheološkim okvirima, uzimajući u obzir broj arheoloških lokaliteta i entuzijazam stanovnika, odlučeno je da je najbolje mesto za prezentaciju otkrivenog spomenika upravo selo u kojem je otkriven. Kameni nadgrobni spomenik biće dostupan meštanima i posetiocima, ljubiteljima kulturnog nasleđa“, najavila je Marija Kaličanin-Krstić.
