Čuva je još samo Bog! Srpska carska zadužbina koja dve i po decenije posle rata i dalje propada
© Foto : Jasmina Ćirić
Pratite nas
Srpski srednjovekovni manastiri na tlu današnje Severne Makedonije nisu samo svedoci velikog istorijskog razdoblja, već deo zajedničkog kulturnog nasleđa koje je danas ozbiljno ugroženo. Jedan od najupečatljivijih primera je manastir Matejič kod Kumanova, poslednja carska zadužbina Nemanjića, koja ubrzano propada.
Srpska baština u Severnoj Makedoniji bez dovoljne zaštite
Istoričarka umetnosti Jasmina Ćirić u razgovoru za Sputnjik ističe da je zajednički problem za celokupno srpsko nasleđe na području Severne Makedonije, koje pored crkava i manastira obuhvata i ratne memorijale iz Balkanskih ratova i Prvog svetskog rata - nedovoljan broj konzervatora i nedovoljno razvijena institucionalna saradnja.
Naša sagovornica, koja se godinama bavi proučavanjem srpske duhovne i kulturne baštine u Severnoj Makedoniji, kaže da je, iako su srpske srednjovekovne zadužbine na tom području temeljno istražene još u periodu između dva svetska rata, poslednji veći zajednički konzervatorski poduhvat bio obnova ohridske Svete Sofije, između 1952. i 1955. godine, kada su na terenu radili Aleksandar Deroko, Đurđe Bošković, Radivoje Ljubinković i drugi istaknuti stručnjaci.
„Posle 1955. godine naših stručnjaka više praktično nema na terenu. Pojavljuju se tek povremeno, uglavnom kroz izveštaje s jugoslovenskih konzervatorskih kogresa. U međuvremenu Filozofski fakultet u Skoplju nastavlja rad, ali tamo više praktično nema srpskih profesora. Saradnja postoji, ali je povremena i nedovoljna“, naglašava Jasmina Ćirić.
Zašto je Matejič jedan od najznačajnijih spomenika srpske srednjovekovne umetnosti
Jednu od najznačajnijih zadužbina iz vremena cara Dušana predstavlja manatir Matejič, koji je tokom oružanih sukoba 2001. godine bio ozbiljno oštećen. Iako je živopis u manastiru restauriran, sam objekat, kao i celokupno umetničko blago u njemu nisu u dovoljnoj meri zaštićeni i propadaju.
„Kada govorimo o vremenu cara Dušana, često se sve svodi na ostatke Svetih arhangela kod Prizrena, kao da je to jedina njegova zadužbina. Zaboravljamo čitav niz spomenika u Makedoniji – od Svetog Nikole Bolničkog u Ohridu, preko Svetog Đorđa u Pološkom i Lesnova, pa do petokupolne crkve u Matejiču. Upravo u Matejiču kroz arhitekturu i ono što je sačuvano od živopisa možemo da vidimo nastavak vladarske ideologije cara Dušana. To je primer na kojem se najbolje može pokazati zašto je takav hram podignut“, napominje Jasmina Ćirić.
Prema njenim rečima, vrednost Matejiča nije samo u tome što je reč o poslednjoj carskoj zadužbini Nemanjića, već i u činjenici da je na njemu moguće pratiti razvoj srpske srednjovekovne arhitekture i slikarstva u vreme najvećeg uspona srpske države.
„Kada uđete u prostor Matejiča, sa svih strana vidite motiv trijumfalnog luka. Prostorna koncepcija oslanja se na zadužbine kralja Milutina, pre svega na Svetog Đorđa u Starom Nagoričinu i Svetog Nikitu u Čučeru. A kada izađete i pogledate južnu fasadu, vidite da je ona zapravo uvećana fasada Svetog Nikite, ali i da postoje oslonci na Dečane. To je crkva koja je, uprkos stradanjima, sačuvana u celini. Nedostajao je krovni pokrivač, ali su njeni zidovi ostali očuvani“, navodi istoričarka umetnosti.
Ona dodaje da se nekadašnji izgled manastira, u kojem je živopis najviše oštećen tek tokom poslednje dve decenije, može pouzdano rekonstruisati zahvaljujući obimnoj arhivskoj građi, nastaloj u prvoj polovini 20. veka.
„U Parizu, na Collège de France, čuvaju se fotografije naših spomenika u Makedoniji s beleškama čuvenog vizantologa Gabrijela Mijea, kog je na terenu pratio Đurđe Bošković. Ti ljudi su pre jednog veka pedantno beležili stanje spomenika, datume, boje preslika, ostavili su fotografije i slajdove. Jedan deo tog materijala čuva se u Narodnom muzeju u Beogradu, drugi u legatu Đurđa Boškovića. To je celina koja nam pokazuje kako je Matejič izgledao pre samo jednog veka“, kaže Jasmina Ćirić.
Posebnu vrednost manastira predstavljaju freske koje neposredno svedoče o njegovom ktitoru i mestu koje zauzima u srpskoj državnoj i crkvenoj istoriji, kaže naša sagovornica, ali dodaje da je Matejič decenijama bio predmet različitih tumačenja, pa i pokušaja da mu se ospori srpski karakter.
„U istoriografiji su postojale neosnovane teze da je reč o bugarskom spomeniku ili grobnoj crkvi carice Jelene. Međutim, kada pogledate sam hram i ktitorsku kompoziciju, vidite nešto sasvim drugo. Car Dušan je prikazan ispred carice Jelene i mladog Uroša. Zajedno drže model hrama, a careva figura je naglašena i postavljena tako da je prva koju posetilac ugleda kada uđe u crkvu. To nije slučajno. To je u skladu s pisanim izvorima u kojima se Jelena uvek pominje kao drugi ktitor“, navodi istoričarka umetnosti.
Detalj živopisa u manastiru Matejič u Severnoj Makedoniji
© Foto : Jasmina Ćirić
Pogrom 2001. godine
Za Jasminu Ćirić, događaji iz 2001. godine, kada su prvi na udaru bili upravo detalji živopisa povezani s vladarskom ideologijom Dušanovog doba, ne mogu se opisati samo kao oštećenje jednog spomenika kulture.
„Kada se 2001. godine dogodio pogrom – važno je upotrebiti upravo tu reč – došlo je do prisilnog iseljavanja srpskog i makedonskog stanovništva iz sela Matejič. Ti ljudi su privremeno bili smešteni u Kumanovu, ali se do danas niko nije vratio u svoje selo. Kada danas idete prema manastiru, vidite napuštena domaćinstva. To je jedna potresna slika“, svedoči naša sagovornica.
Tokom sukoba manastir je pretvoren u vojno uporište, a unutrašnjost je pretrpela velika oštećenja. Na zidovima su ispisani grafiti, freske su oštećene, a deo inventara uništen.
„Freska Svetog Petra bila je potpuno oštećena. Preko nje su bili ispisani natpisi 'Kup UEFA', 'UČK' i drugi grafiti. Ta fotografija kasnije je postala gotovo amblematska, jer se našla i u publikacijama koje se bave zaštitom spomenika u konfliktnim zonama. Čak su je NATO snage koristile u priručnicima za obuku vojnika kao primer kulturnog dobra koje je oštećeno tokom oružanih sukoba“, kaže Jasmina Ćirić.
Ona dodaje da su pojedina oštećenja u međuvremenu sanirana, da su freske očišćene i da im je, koliko je to bilo moguće, vraćen prvobitni izgled, ali da čišćenje nije isto što i konzervacija, koja podrazumeva da se duhovno i kulturno blago trajno štiti od propadanja.
Manastir danas – bez monaštva, bez stalne zaštite
Iako više nema opasnosti od ratnih dejstava, Matejič se danas suočava s drugim problemom – praktično je prepušten sam sebi. U manastiru nema monaštva, nema stalne službe zaštite, a do njega je teško doći čak i terenskim vozilom.
„Manastir nema ko da čuva. Lokacija je veoma nepristupačna. I konzervatori su osamdesetih i devedesetih godina imali problem kako uopšte da stignu do njega. Danas su jedini koji povremeno obilaze manastir ljudi iz lovačkog udruženja iz Matejiča. Oni održavaju portu, pokose travu i obiđu crkvu, ali to je samo povremeno. Svi ostali dani su, kako je pisao Milan Rakić, slika napuštene crkve“, navodi Jasmina Ćirić.
Pored toga, manastir je, iako formalno zaštićeno kulturno dobro, ostao izvan pojedinih međunarodnih programa praćenja stanja spomenika.
„Posle 2022. godine u Severnoj Makedoniji je pokrenut monitoring pravoslavnog kulturnog nasleđa. Popisano je više od sedam stotina crkava, ali u tom monitoringu nema manastira Matejič. To je teško razumljivo. Još je veće iznenađenje što nije obuhvaćena ni crkva Svetog Nikole Bolničkog u Ohridu. Zajedničko za oba spomenika jeste što čuvaju predstave cara Dušana“, kaže naša sagovornica.
Unutrašnjost manastira Matejič u Severnoj Makedoniji
© Foto : Jasmina Ćirić
Zaboravljeni deo srpskog kulturnog prostora
Jasmina Ćirić smatra da je jedan od najvećih problema to što je srpsko srednjovekovno nasleđe u Severnoj Makedoniji gotovo nestalo iz javne svesti u Srbiji.
Ona podseća da se upravo u Makedoniji nalazi veliki broj predstava cara Dušana, Svetog Save i loze Nemanjića, ali da je to malo poznato čak i ljudima koji se interesuju za nacionalnu istoriju.
„Kada pitate gde se nalazi najveći broj sačuvanih portreta cara Dušana, većina će reći Dečani. A to nije tačno. Najveći broj tih predstava nalazi se upravo u Makedoniji. U Ohridu postoji jedinstvena crkva u kojoj su zajedno prikazani car Dušan, Jelena, Uroš, Sveti Sava i Sveti Simeon Nemanja. To je deo srpskog kulturnog horizonta koji je zaboravljen“, navodi Jasmina Ćirić.
Crkveni raskol kao dugogodišnja prepreka
Jedan od razloga zbog kojeg je veliki broj srpskih zadužbina ostao van domašaja istraživača, prema rečima naše sagovornice, bio je i dugogodišnji raskol Srpske pravoslavne crkve i Makedonske pravoslavne crkve, koji je uticao na pristup spomenicima.
„Uvek se nekako spoticalo o problem crkvenog raskola, o kojem se nedovoljno govorilo. Obično se pominjala samo druga polovina šezdesetih godina i odnosi Srpske pravoslavne crkve i Makedonsjke pravoslavne crkve, ali se retko govorilo o posledicama koje je to ostavilo na same spomenike. A direktna posledica su bili zaključani hramovi i nedostatak njihove adekvatne zaštite“, upozorava istoričarka umetnosti.
Naša sagovornica, međutim, kaže da nije sve bilo prepušteno propadanju i da osnivanjem Centra za konzervaciju u Skoplju pojedine crkve jesu konzervirane.
Bez saradnje institucija nema trajnog rešenja
Kao najvažniji korak ka očuvanju Matejiča, Jasmina Ćirić vidi uspostavljanje institucionalne saradnje Srbije i Severne Makedonije, podsećajući na to da su obe države članice Uneska.
„Na osnovu Pariske deklaracije iz 1972. godine postoji pravo na međunarodnu saradnju u zaštiti spomenika kulture. Postoji i mogućnost onoga što se u istoriji umetnosti naziva transnacionalna nominacija spomenika kulture. To znači da bi stručnjaci Srbije i Severne Makedonije mogli zajedno da kandiduju čitave spomeničke celine, na primer, Skopsku Crnu Goru s mrežom manastira, za Uneskovu listu. Da je to bilo urađeno na vreme, danas verovatno ne bismo bili svedoci višestrukih oštećenja brojnih crkava“, ocenjuje istoričarka umetnosti i dodaje da takva saradnja ni posle više decenija nije uspostavljena u meri koja bi dala konkretne rezultate.
Na crkvenom planu, kako ocenjuje Jasmina Ćirić, status drevnih nemanjićkih hramova je rešen. Ono što ostaje sporno jeste pitanje konzervatorske nadležnosti i diplomatskih koraka, jer upravo tu, kako kaže, postoji najveći problem birokratije.
Ukazujući na neophodnost čvršće saradnje resornih ministarstava dve države, pre svega kulture i spoljnih poslova, naša sagovornica kaže da bi sledeći korak trebalo da bude izrada zajedničkog nominacionog dosijea za Unesko i dodaje da bi ceo proces bio snažniji ukoliko bi se u njega uključila i Grčka, s obzirom na to da su mnoge srpske zadužbine podignute ili obnovljene na starijim vizantijskim hramovima.
„Pred našim očima nestaju materijalni tragovi srpske srednjovekovne kulture. Ako se ne preduzmu konkretni koraci, neće nestati samo jedna građevina. Nestajaće i svedočanstva o kulturi, državnosti i identitetu koja su na tim zidovima sačuvana više od šest vekova“, zaključuje Jasmina Ćirić.
Detalj živopisa u manastiru Matejič u Severnoj Makedoniji
© Foto : Jasmina Ćirić
