Za junaštvo i požrtvovanost! Svetilište srpskim ratnicima na vrhu Čemerna /foto/
18:59 03.07.2026 (Osveženo: 09:57 06.07.2026)
© Sputnik / Lola Đorđević
Pratite nas
Na vrhu planine Čemerno, gde se pre 111 godina odigrala jedna od najkrvavijih bitaka Velikog rata, na kupoli Vojničke spomen kapele podignute u čast i slavu div junaka - vojnika Četvrtog pešadijskog puka drugoga poziva, koji su svojim životima štitili odstupnicu Prve srpske armije, zasijao je krst.
U prisustvu velikog broja vernog naroda, donatora i svih onih koji su doprineli da se bitka na Čemernu otrgne od zaborava, mitropolitniški i administrator žički Arsenije osveštao je dva krsta koji od danas krase vrata i kupolu kapele.
Spomen kapela podignuta je na mestu gde se novembra 1915. godine, odigrala bitka za spas Srbije. Bitka, u kojoj su boreći se protiv brojčano nadmoćnijeg i opremljenijeg neprijatelja, drugopozivci Četvrtog pešadijskog puka zaštitili, ne samo vojsku i vrhovnu komandu, već celu Srbiju, jer da je front probijen, sve bi bilo gotovo. Da nije bilo Čemerna, ne bi bilo ni Mojkovačke bitke, Gorničeva, Kajmakčalana...
Bitka za spas Srbije
Početkom novembra 1915. dok su žitelji Kraljeva živeli prve dane pod austrougarskom okupacijom, okolna brda su podrhtavala od bitaka koje su na njima vođene. Borbe su se, osim na Čemernu, vodile na Vranovcu, Troglavu, Jelici, Stolovima...Ipak, jedna od najsmrtonosnijih bitaka odigrala se na snegom prikrevenom vrhu Čemerna.
Mitropolit niški i administrator Eparhije žičke Arsenije osveštava krst Vojničke spomen kapele
© Sputnik / Lola Đorđević
Dok je vrh planine "preoravala" artiljerija, Ibarskom klisurom vijugala je nepregledna kolona srpskog naroda koji se povlačio. Vojska, Vrhovna komanda, Vlada na čelu sa starim kraljem i više od 100.000 izbeglica, koliko ih se slilo u Kraljevo oktobra 1915. godine otpočeli su svoje mučno putovanje ka jugu. Usekom između Stolova, Troglava i Čemerna, svojevrsnim "Vratima spasa“, uz huk nabujalog Ibra povlačila se stradalna Srbija.
Brojčano nadmoćnijoj desetoj austrougarskoj brdskoj brigadi, koja je nadirala iz pravca Ivanjice, suprostavio se Studenički odred, koji je nekoliko dana ranije formiran od vojnika Četvrtog pešadijskog puka drugog poziva i Šestog pešadijskog puka trećeg poziva. Odbranom odstupnice komandovali su pukovnik Miloš Vasić, komandant Dunavske divizije drugog poziva, Ivan Pavlović, komandant Užičkog odreda, i Milo Sajčić, komandant Donjovasojevićke brigade.
Najžešće borbe vodile su se 10, 11. i 12. novembra, a položaji na vrhu Čemerna nekoliko puta su prelazili iz jednih u druge ruke.Kakvim junaštvom i požrtvovanošću su srpski vojnici branili ovu „poslednju liniju odbrane“ svedoči i to što je na Čemernu i okolnim visovima poginulo više od 1.500 srpskih vojnika, a ranjenima se broj ne zna.
Cena visoka - cilj ostvaren
Cena je bila visoka, ali cilj je ostvaren – neprijatelj nije uspeo da preseče put ka Kosovu i Metohiji i "u klešta" uhvati srpsku armiju i tako je uništi. Gubici na obe strane su bili strahoviti. Austrijanci su u jednom danu izgubili više od 600 vojnika.
"Od Berberovog polja pa do samog vrha, na prostoru od kilometar i po, za jedan dan poginulo je 624 austrougarskih vojnika Desete austrougarske brdske brigade. Tokom dva dana najžešćih borbi 11. i 12. novembra, 108 vojnika, podoficira i oficira Četvrtog pešadijskog puka poginulo je na obroncima planine ", referiše o borbama na Čemernu jedan od inicijatora podizanja spomen kapele artiljeriski major u penziji, Rade Vukosavljević.
Krstove za spomen kapelu donirao je Čedo Stevović iz Drakčića
© Sputnik / Lola Đorđević
''Dok se vojska brani od nemani, niko mrtve nema da sahrani“
Završetkom bitke, tragedija srpskih junaka se nastavila. Poginule, nije imao ko da sahrani. Austrijanci su, kada je sneg okopnio, svoje mrtve pokopali, a kada su se promenile političke prilike, 1935. godine platili da se iskopaju i prebace u otadžbinu. Tela srpskih vojnika nije imao ko da sahrani. Zveri i grabljivici su im kosti po vrletima i jarugama razvlačile. Neprijatni miris raspadanja, dugo je vremena kao oblak lebdeo iznad samog vrha Čemerna, te otuda i naziv Smrdljuč, koji su mu meštani nadenuli.
„Poginule nije imao ko da dostojno sahrani. Godinama i decenimajama nakon završetka Velikog rata, meštani okolnih sela su čuvajući stoku nailazili na kosti stradalih vojnika koje su zveri po jarugama razvlačile“ pripoveda o strašnoj sudbini srpskih junaka Vukosavljević.
Umalo zaboravljena bitka
Uprkos važnosti koji je bitka na Čemernu imala u našoj istoriji, ona je iz neobjašnjivih razloga bila skrajnuta, gotovo zaboravljena, sem u usmenim kazivanjima ovdašnjih ljudi. Bila je gotovo zaboravljena, kao i tela poginulih vojnika koja su razasuta ostala na ovoj planini, bez kosturnice, dostojnog obeležja i dužnog pijeteta.
Učesnik bitke na Košarama Vojislav Vukašinović kraj krsta
© Sputnik / Lola Đorđević
Trebalo je da prođe gotovo sto godina, da priča o hrabrosti srpskog vojnika dođe do majora u penziji Radeta Vukosavljevića koji se godinama, zajedno sa grupom entuzijasta, meštana obližnjih sela i članova lokalnih udruženja koja neguju tradicije oslobodilačkih ratova Srbije iz Kraljeva i okoline i ratnih vojnih veterana, bori protiv zaborava.
Uz pomoć donatora, lokalnih institucija i Žičke eparhije, jedno za drugim podizana su obeležja na obroncima okolnih planina, izgrađivane spomen česme, ambijentelne učionice, da bi se na kraju stiglo do krune višedecenijskog truda – izgradnje spomen kapele koja će čuvati sećanje na vojnike Vojske Kraljevine Srbije poginule u Velikom ratu 1915. godine, na čijim će ulaznim vratima stajati natpis: “Vrata spasa”.
Izgradnju spomen kapele posvećene Svetom Stefanu Lazareviću finansirao je grad Kraljevo i donatori koji su nesebično pomogli da se prva faza izgradnje vojničke spomen kapele završi. Međutim, to je samo deo zaveta koju su inicijatori izgradnje spomen kapele sebi zadali.
Osveštavanje krstova na planini Čemerno prisustvovao je veliki broj vernog naroda, donatora i svih onih koji su doprineli da se bitka na Čemernu otrgne od zaborava
© Sputnik / Lola Đorđević
U drugoj fazi izgradnje u planu je uređenje unutrašnjosti kapele, oltara i kripte, uređenje stalne istorijske postavke na zidovima uključujući i replike ratnih zastava proslavljenih pukove srpske vojske, postavljanje spomen ploča sa uklesanim imenima stradalih srpskih vojnika, uređenje kosturnice u kripti kapele, freskopis, zvono...
Jedan od inicijatora izgradnje kapele, Rade Vukosavljević višegodišnjem neumornim radom „kopajući“ po arhivima je do sada sakupio imena 4.122 ratnika iz Kraljeva ili iz drugih mesta koji su tog novembra 1915. godine branili Srbiju, a čija će se imena naći na spomen pločama unutar kapele
Kao i prva, i druga faza radova će iziskivati znatna novčana sredstva. Grad Kraljevo je obećao pomoć, ali kao i do sada tu su brojni donatori, firme i pojedinci koji su složno „zalegli“ da bi radovi na izgradnji u što kraćem roku bili završeni. Jedan od donatora je i Čedo Stevović iz Drakčića, darodavac dva krsta koja su danas postavljena i osveštana.
Nebu pod oblacima, na vrhu sa koga se vide dve naše najveće svetinje, manastiri Studenica i Žiča, ugnezdila se još jedna svetinja-spomen kapela podignuta u čast ratnika, čije seni i danas, nad "Vratima spasa" stražare. Jer, da nije bilo "Vrata spasa", ne bi bilo ni Solunskog fronta, ne bi bilo ni "Kapije slobode".
