Toliko o okupaciji i nasilnoj aneksiji! Niko nije bio protiv ujedinjenja Crne Gore sa Srbijom
© Sputnik / Lola Đorđević
Pratite nas
Ne postoji mesto u istoriografiji koje bi osporilo ujedinjenje Srbije i Crne Gore iz 1918. godine. Tada su postojale samo dve opcije: bjelaši i zelenaši. Prvi su bili za bezuslovno ujedinjenje sa Srbijom, a drugi za ujedinjenje sa Srbijom, ali na drugačijim osnovama – niko nije bio protiv ujedinjenja. Toliko o „okupaciji“ o kojoj se danas priča.
Ovako istoričar Aleksandar Raković komentariše crnogorski Zakon o vraćanju imovine dinastiji Petrović koji je ponovo otvorio rasprave o tumačenju događaja iz prošlosti i odnosu Srbije i Crne Gore. Sporna je odluka Skupštine da u Zakonu o statusu potomaka dinastije Petrović-Njegoš zadrži formulaciju „nasilna aneksija“ kada se govori o 1918. godini i odluci Podgoričke skupštine da se pripoje svojoj braći u Srbiji.
Oslobođenje ili okupacija?
Raković objašnjava da su se nakon Prvog svetskog rata, u jeku raspada carstava i stvaranja novog poretka u Evropi, širom kontinenta održavale skupštine i zborovi na kojima je narod odlučivao o tome kako će izgledati i kako će biti oblikovane nove države.
Kada je reč o Crnoj Gori, to su još više nego drugde bili nesporni izbori, jer su održani demokratski izbori za skupštinu koja je trebalo da donese odluku o ujedinjenju Crne Gore sa Srbijom. Samim tim, Podgorička skupština je, u skladu sa voljom onih koji su imali pravo glasa na izborima, odnosno njihovih izabranih predstavnika, donela odluku o prisajedinjenju Crne Gore Srbiji pod dinastijom Karađorđevića, a dinastija Petrović-Njegoš uklonjena sa vlasti u Crnoj Gori zbog kapitulacije i bekstva kralja Nikole iz Crne Gore, rekao je Raković za Sputnjik.
Obe postojeće opcije, bjelaši i zelenaši, nisu dovodile pripajanje Srbiji u pitanje, a jedina razlika bila je u tome što je ideja koju su zastupali bijelaši bila znatno dominantnija i nju je zastupalo oko 90 odtno narodnih predstavnika koji su izabrani za Podgoričku skupštinu. To je, objašnjava istoričar, događaj koji je priznat i na Pariskoj mirovnoj konferenciji. Samim tim što je prihvaćeno ujedinjenje u Kraljevinu Srba, Hrvata i Slovenaca, prihvaćeni su svi potezi i sve odluke koje su vodile ka ujedinjenju, uključujući i one donete na Podgoričkoj skupštini. Što se međunarodnog prava tiče, tu nije bilo nikakve dileme, tvrdi Raković.
Ono što je takođe veoma važno napomenuti jeste da naziv „Velika narodna skupština srpskog naroda u Crnoj Gori“ nije nikakva inovacija, jer je i Narodna skupština Knjaževine Crne Gore 1906. godine većinom glasova donela odluku da se preimenuje u Srpsku narodnu skupštinu Knjaževine Crne Gore. To je bilo vreme kada su se svi Crnogorci smatrali Srbima po nacionalnosti. Nikome nije bilo sporno, ni u vreme Knjaževine ni u vreme Kraljevine Crne Gore, da Crna Gora i Srbija treba da budu jedna država. Uostalom, kralj Nikola je to predložio svom tastu kralju Petru Karađorđeviću. Međutim, došlo je do izbijanja Prvog svetskog rata i njegova ideja o stvaranju jedinstvene srpske države, Srbije i Crne Gore, osujećena je okupacijom Kraljevine Srbije i Kraljevine Crne Gore.
Kralj Nikola i Hrvati
Vojska Crne Gore je kapitulirala, položila oružje i više nije postojala, podseća naš sagovornik. Na kraju rata, Vojska Kraljevine Srbije učestvovala je u oslobađanju Crne Gore i u trenutku održavanja Podgoričke skupštine, ona je bila oslobodilačka vojska. Ona je porazila i proterala austrougarskog okupatora i što se tiče maltene svih građana Crne Gore toga vremena, nije bilo nikakve dileme da je vojska Kraljevine Srbije oslobodilačka vojska u Crnoj Gori.
Nije bilo nikakvih pritisaka da narod koji ima pravo glasa odluči za koga će glasati, niti je bilo pritisaka na to kako će izabrani predstavnici glasati na Podgoričkoj skupštini. To su naknadna tumačenja o pritiscima koja su potekla iz vlade kralja Nikole u emigraciji i od njegovih pristalica. Na njegovo okruženje stavili su šapu hrvatski frankovci – okoreli hrvatski šovinisti koji su propagandno delovali kako bi prikazali negativnu ulogu Kraljevine Srbije u Crnoj Gori. To je njima u potpunosti odgovaralo, budući da su bili neprijatelji kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca i težili su da nađu saveznike koji bi im pomogli u razbijanju te jugoslovenske države.
Božićna pobuna januara 1919. godina bila je neuspešna akcija koju su u Crnoj Gori poveli Zelenaši pod upravom Krsta Popovića i Jovana Plamenca i ona je zapravo predstavljala plan Italije koja je preko nje pokušala da podrije jugoslovensko ujedinjenje. Za ovu akciju iskorišćeni su i neki oficiri vojske kralja Nikole koji su se, svi do jednog, izjašnjavali kao Srbi.
Kada su pokrenuli pobunu, u svojim pozivima su isticali da su Crnogorci najveći Srbi, čak veći Srbi od ostalih, i da zbog toga Crna Gora treba na ravnopravan način da uđe u zajedničku državu sa Srbijom, a ne kao njen deo. Jer, u stvari, Crna Gora se prisajedinila Srbiji, kao i srpske oblasti u Vojvodini, a zatim su kao deo Srbije, sve zajedno, ušle u Kraljevinu Srba, Hrvata i Slovenaca.
Unutar Crne Gore, osim malobrojnih pobunjenika koji su izgubili, malo ko bi se u to vreme usprotivio jednom legalnom i legitimnom aktu srpskog ujedinjenja za koje se zalagao i kralj Nikola dok je bio na čelu Crne Gore i na njenom tronu. Za njega je to pre rata bilo pitanje forme – da li će to biti unitarna država, federacija, konfederacija ili unija... Ni za koga nije tada bilo sporno, čak ni za Zelenaše, da Crna Gora i Srbija treba da stvore jedinstvenu srpsku ili jugoslovensku državu, objašnjava naš sagovornik.
Karađorđevići i Petrovići
Nakon odluke Podgoričke skupštine da se Crna Gora ujedini sa Srbijom pod Karađorđevićima, a da se Petrovići proteraju iz zemlje, kralj Nikola nije više želeo kontakta sa svojim unukom, Aleksandrom Karađorđevićem.
Regent Aleksandar Karađorđević je nakon svega u Parizu pokušao da uspostavi komunikaciju sa svojim dedom, kraljem Nikolom. Nalazio se u istom hotelu u kome je Nikola boravio i čekao ga je u lobiju hotela da siđe sa sprata kako bi razgovarali i eventualno, ako je moguće, popravili odnose. Međutim, okruženje kralja Nikole, koje se verovatno brinulo za sopstvene pozicije, nije dozvolilo Nikoli Petroviću da siđe i razgovara sa svojim unukom. To je kod Aleksandra Karađorđevića izazvalo burnu reakciju i mnogo suza, budući da njegov deda nije želeo da se sastane sa njim.
Aleksandar Karađorđević rođen je na Cetinju, a njegova majka Zorka Petrović bila je žena povezana sa tri srpska kralja –kćerka kralja Nikole, supruga kralja Petra i majka kralja Aleksandra. Samo to je veoma duboka i nesporna spona koja postoji između dinastija Karađorđević i Petrović, kao i između Srbije i Crne Gore, ističe Raković.
Kada su mu okupatori ponudili da preuzme presto Crne Gore tokom Drugog svetskog rata, unuk kralja Nikole Mihailo Petrović Njegoš je to odbio rekavši da je položio zakletvu i da je i dalje zaklet svom bratu Aleksandru Karađorđeviću, te da zbog toga nije spreman da prihvati tu ponudu.
Mladi Mihailo je bio interniran i nije imao slobodu kretanja nakon toga, ali je do kraja pokazao da je odan Srpstvu i Jugoslaviji, što crnogorski separatisti ni danas ne mogu da prihvate i prevaziđu, tvrdi Raković.
Oni, u suštini, ne mogu da prihvate ni samu dinastiju Petrović-Njegoš, jer je ona bila srpska po karakteru, kao i svi Crnogorci tog vremena. Jedini razlog zašto savremeni crnogorski separatisti danas koriste Petroviće jeste pokušaj da ih u današnjem političkom kontekstu usmere protiv Srbije i interesa srpskog naroda. Međutim, to je van konteksta istorijskih činjenica i predstavlja čisto politikanstvo.
Političke spletke
Zakon o vraćanju imovine podrazumeva da se ona vrati samo potomku dinastije Petrović-Njegoš, koga oni ne proglašavaju okupatorom, međutim, ako se pokrene pitanje restitucije, pokreće se i pitanje vraćanja svega onog što je u Crnoj Gori oteto Karađorđevićima i Srpskoj pravoslavnoj crkvi.
S obzirom na to da je predsednik Skupštine Crne Gore Andrija Mandić iz porodice koja je bila za dinastiju Karađorđević, da je njegov pradeda bio član Podgoričke skupštine, da je glasao za prisajedinjenje Crne Gore Srbiji i da mu je deda stradao u Drugom svetskom ratu kao ravnogorac, odnosno pripadnik Jugoslovenske vojske u otadžbini, nema razloga sumnjati da je Andrija Mandić i dalje na čvrstim srpskim pozicijama jedinstvenog i nedeljivog srpskog naroda. Međutim, možda treba sumnjati u namere nekih sa kojima se on dogovarao u pogledu sprovođenja tih namera. Ostaje nam da vidimo.
Izvesno je da ovde nije samo reč o ovim izmenama i dopunama zakona, već da postoje i dublji razlozi za animozitet koji pojedini krugovi u Crnoj Gori pokazuje prema Srbiji, srpskom narodu i Srpskoj pravoslavnoj crkvi u Crnoj Gori, zbog čega i dolazi do falsifikovanja onoga iz prošlosti što je jasno kao dan, zaključuje Raković.
Pogledajte i:
