Hilandarska čuda i remek-dela srpskih majstora: Sveti Sava ogledalo svakog vremena za Srbe
© Sputnik / Lola Đorđević
Pratite nas
Sveti Sava nije samo istorijska ličnost, nego je, pre svega, izvorište kolektivnog pamćenja, iz kog svako vreme uzima ono što mu je potrebno – duhovnost, identitet, prosvećenost, državnost ili kulturu, kaže u razgovoru za Sputnjik Igor Borozan, jedan od autora izložbe „Sveti Sava“, koja se od 15. maja do 19. jula može pogledati u Galeriji SANU.
Remek-dela vizantijske umetnosti
Impresivna postavka u prostoru Galerije SANU, posvećena 850. godišnjici rođenja prvog srpskog arhiepiskopa Rastka Nemanjića – Svetog Save, prikazuje brojne veoma vredne originalne predmete – od istorijskih dokumenata, starih rukopisnih i štampanih knjiga, preko fresko-slikarstva, ikona, grafika, crkveno-umetničkog veza, sve do dela naših velikih majstora 18. i 19. veka, poput Steve Todorovića, Đorđa Krstića, Paje Jovanovića, Uroša Predića.
Specijalno za ovu izložbu, iz manastira Hilandar u Srbiju je dovezeno i pet originalnih eksponata, među kojima je, prvi put u Srbiji, Karejski tipik, akt kojim je Sveti Sava propisao pravila posta i bogosluženja za Isposnicu Svetog Save Osvećenog u Kareji, kao i mozaična ikona Bogorodice Odigitrije, pred kojom se upokojio Stefan Nemanja.
„Među najvažnijim eksponatima na ovoj izložbi su originalna dela koja su stigla u Srbiju. Znamenita mozaična ikona Bogorodice Odigitrije predstavlja biser vizantijske umetnosti s kraja 12. veka. Pred njom je, prema predanju, preminuo Sveti Simeon Mirotočivi, odnosno Stefan Nemanja. To je zaista reprezentativno delo najvećeg kvaliteta tadašnjeg slikarstva, ali i važan artefakt“, ističe Igor Borozan, istoričar umetnosti i dopisni član SANU.
Publika je u prilici da vidi još dva remek-dela vizantijskog slikarstva, velike ikone Bogorodice Mlekopitateljnice i Hrista Pantokratora koje se, kako ističe Igor Borozan, ubrajaju među najkvalitetnija dela vizantijskog sveta u sedmoj deceniji 13. veka.
„One su nadaleko poznate svim proučavaocima istorije vizantijskog slikarstva, a budući da su se nalazile u srpskom manastiru, one su i deo naše kulturne baštine. Tu je i izuzetno kvalitetna, čuvena ikona iz 15. veka, na kojoj su predstavljeni Sveti Simeon Mirotočivi i Sveti Sava, a i već pomenuti Karejski tipik koji je izložen u posebnoj vitrini i jedan je od najvažnijih rukopisnih artefakata iz naše istorije pismenosti, istorije jezika“, kaže Igor Borozan.
Izložba je podeljena u pet celina, a otvara je vremenska lenta s najznačajnijim trenucima iz života Svetog Save. Sledi deo u kojem su prikazane kopije dela iz manastira Studenice i rekonstruisani prostor oko trona Svetog Save u vreme kada je bio studenički iguman, a potom se mogu videti i rukopisne knjige koje daju uvid u književno delo Svetog Save, kao i originalni eksponati iz Hilandara.
Sveti Sava kao zaštitnik Srba
Veoma važan segment izložbe predstavlja odeljak koji osvetljava period počev od 1690. godine, odnosno od seobe Srba pod patrijarhom Arsenijem Trećim Čarnojevićem na područje Južne Ugarske.
„U tom segmentu izložbe smo težili da predstavimo predmete, slike, uljane grafike, ilustracije, ilustrovane knjige, kao i crkvene predmete, poput katapetazme (oltarske zavese) koju je kraljica Draga Obrenović darivala Sabornoj crkvi, a na kojoj je bio prikazan lik Svetog Save. Važna nam je bila i recepcija njegovog lika od seobe Srba do savremenog doba“, navodi Igor Borozan.
Srpski narod se, kada se doselio na novo područje, našao u okrilju Habzburškog carstva, severno od Save i Dunava, na koje je preneo svoje relikvije, predmete, pisanu reč, mošti svetitelja, ali nije mogao da prenese telo Svetog Save, čije su mošti spaljene 1594. godine na Vračaru.
„Ipak, poneli su sećanje na Svetog Savu, kolektivno pamćenje koje je materijalizovano u brojnim umetničkim predstavama. Po uzoru na stare freske, njegov lik su kontinuirano reinterpretirali umetnici 18, 19. i 20. veka, uvek u saglasju s vremenom i epohom u kojoj su oni živeli i radili. Našavši se u sredini koja je bila drugačije veroispovesti i političkog sistema, u nepovoljnim okolnostima, uprkos privilegijama koje su dobili od cara Leopolda Prvog, Srbi su prilagođavali svoju tradiciju, sećanje i svoju pravoslavnu veru novim okolnostima“, navodi naš sagovornik.
Tokom 18. veka svi vodeći umetnici te epohe radili za najvažnije kulturne, prosvetne, ali nadasve verske centre na novoj teritoriji, kao što su bili manastir Krušedol, Srpski Kovin i mnogi drugi centri, poput manastira Grabovac. Umetnici poput Teodora Kračuna, Dimitrija Bačevića, Jakova Orfelina predstavljali su Svetog Savu i na ikonama i u drugim vizuelnim predmetima, poput ilustrovanih knjiga, grafika, koje su bile važno sredstvo komunikacije među srpskim stanovništvom.
„Branili su svoju veru i identitet kroz likove Svetog Save, Svetog Simeona i drugih Nemanjića. I neretko se u tom periodu Sveti Sava predstavlja sa svojim ocem ili u horu svih Nemanjića. U 18. veku on sve više postaje samostalna, izdvojena ličnost. Njegov kult je vremenom nadišao i kult njegovog oca, i Svetog Stefana Prvovenčanog, i drugih Nemanjića i postao je neprikosnoveni, najvažniji, najpoštovaniji svetitelj“, kaže Igor Borozan.
Sveti Sava kao nacionalni heroj
Novo uzdizanje Svetog Save i njegovog kulta tokom 19. veka bilo je, kako objašnjava naš sagovornik, posledica jačanja nacionalnih ideologija i ideja, koje su se pojavile među svim evropskim narodima.
„U tom periodu dolazi do nacionalizacije kulta Svetog Save, što je već bilo prisutno u 18. veku. U versko-patriotskom programu karlovačkih mitropolita, koji su nasledili pećke patrijarhe, oni su se branili kroz svoje svetitelje — oni su bili heroji. U 19. veku je to još izraženije, zbog još jedne stvari — postavljanja Svetog Save kao zaštitnika prosvete i školstva. Od tada, kroz nacionalnu ideologiju, prevashodno kroz verski segment koji on ima kao osnivač Srpske crkve, ali i kroz segment školstva i neformalnu titulu prvog srpskog prosvetitelja, on postaje još značajniji i važniji. Dolazi do integracije i institucionalizacije njegovog kulta kroz vaspitno-obrazovni sistem“, objašnjava Igor Borozan.
Taj novi pogled na Svetog Savu i njegovu duhovnu i kulturnu zaustavštinu, uticao je i na to da njegov lik tokom 19. veka na platnima slikara postaje samostalna figura.
„Tokom prve polovine 19. veka tu nema nekih velikih promena sem u likovnoj poetici. On i dalje ostaje samostalno stojeća figura, neretko naslikan kao monah u crnoj rizi, a najčešće kao arhijerej sa svim obeležjima svog dostojanstva — mitrom, žezlom i slično. Od druge polovine 19. veka sve više se formira niz scena vezanih za istorijski segment njegovog života i dela. Dolazi do istorizacije, odnosno do prikazivanja Svetog Save kao istorijske ličnosti koja je imala ključan značaj za formiranje ne samo Srpske crkve, nego i Srpske države“, naglašava Igor Borozan.
O tome svedoče scene koje Svetog Savu prikazuju kao posrednika u mirenju svoje braće Vukana i Stefana, kao i one na kojima kruniše Stefana Prvovenčanog. Kroz takve predstave, kako objašnjava naš sagovornik, mlada srpska država je nastojala da se legitimiše na tradiciji zlatnog doba srednjovekovne države Nemanjića.
Pored ovih, jedna od najrasprostranjenijih predstava u 19. veku bila je ona koja prikazuje Svetog Savu kao prosvetitelja.
„Ona u početku nema taj istorijski kontekst. U delu Pavla Simića, čiju sliku imamo izloženu, Sveti Sava je predstavljen sa decom, upravo zato što postaje zaštitnik prosvete i obrazovanja, školski patron. Protokom vremena ta predstava dobija nacionalni oblik. U vreme mobilizacije i homogenizacije nacije, oslobađanja od osmanske i austrougarske vlasti, ona se polako transformiše u predstavu 'Sveti Sava blagosilja Srpčad'. Mladi Srpčići se prikazuju u regionalnim nošnjama različitih srpskih krajeva, a Sveti Sava postaje ne samo patron prosvete, nego i patron moderne srpske nacije“, navodi Igor Borozan.
Upravo tada nastaju čuvene predstave Steve Todorovića, Đorđa Krstića, a najpoznatije su dve verzije Uroša Predića „Sveti Sava blagosilja Srpčad“, koje su prvi put izložene zajedno na ovoj izložbi.
Među izloženim delima nalazi se i ikona Svetog Save, koju je 1935 godine uradio ruski emigrant Stepan Kolesnikov
© Sputnik / Lola Đorđević
Ovaploćenje srpske duhovnosti
Prema rečima Igora Borozana, u međuratnom periodu, od 1918. do 1941. godine, dolazi do izvesne transformacije. U početku Sveti Sava ostaje u okvirima prethodnih epoha i tada Uroš Predić s arhitektom Perom Popovićem stvara lik Svetog Save za panagiju srpskog patrijarha koju je prvi nosio patrijarh Dimitrije 1924. godine.
„Međutim, u tom periodu, pod uticajem takozvanog tradicionalizma, umetnici i Srpska patrijaršija nastoje da institucionalizuju lik Svetog Save u skladu s povratkom srednjovekovnim i vizantijskim izvorima. Tako umetnici poput Predojevića ili Kolesnikova nastoje da lik Svetog Save više liči na srednjovekovni živopis, sa zlatnim fonom i shematizovanim crtama. Patrijaršija 1935. godine naručuje od Kolesnikova novi kanonski lik Svetog Save koji bi bio masovno distribuiran, kao neka vrsta zvaničnog portreta Svetog Save. Ta predstava se nalazi i na izložbi u Galeriji SANU“, ukazuje naš sagovornik, podsećajući da je u to vreme počela i izgradnja Hrama Svetog Save na Vračaru.
Prema rečima Igora Borozana, Sveti Sava jeste pre svega ličnost koja ovaploćuje srpsku duhovnu tradiciju, ali je veoma snažno vezan i za sekularnu tradiciju 19. i 20. veka, kroz svoju prosvetnu ulogu u školsko-obrazovnom sistemu.
„Neko Svetog Savu može videti kao duhovnu potku, uzornog monaha. Za nekoga je on figura koja je institucionalizovala Srpsku crkvu i utemeljila njenu autokefaliju. Neko ga vidi kao diplomatu i pravnika. Njegova ličnost je integrativna, složena i uzorna, tako da i današnji pripadnici našeg naroda, ali i drugi ljudi koji žive na ovim prostorima, mogu u njemu da pronađu ono što sami izaberu, a šta god izaberu – neće pogrešiti“, zaključuje Igor Borozan.
Već prvog dana po otvaranju, izložba je izazvala veliku pažnju posetilaca
© Sputnik / Lola Đorđević
