Epopeja hrišćana u Iranu kroz vekove – opstali su do današnjih dana
Pratite nas
Od dolaska hrišćanstva u Persiju, preko vekova ratovanja, previranja, progona i islamske revolucije, pa do današnjeg dana, iranski hrišćani prešli su dug i trnovit put. Govorili su jezikom Isusa Hrista, napadale su ih sekte zoroastrijanaca, ratovali su za muslimane, ali su se do danas održali i posle muslimana predstavljaju najbrojniju religiju Irana.
Istoričar Srboljub Peović govori za Sputnjik o zanimljivom, nimalo lakom i turbulentnom putu koji su iranski hrišćani morali da pređu kako bi sačuvali svoju veru i identitet. Sa dolaskom novih vladara, dinastija i religija, oni su se prilagođavali, trpeli pritiske i odolevali. Danas imaju zagarantovanu slobodu veroispovesti i rezervisano mesto u iranskom parlamentu.
Jezik Isusa Hrista
Počeci hrišćanstva u Iranu, odnosno u Persiji, vezuju se obično za prvi vek nove ere. O tome se ne zna mnogo, kaže naš sagovornik, jer mnogi istorijski izvori nisu preživeli zub vremena, ali ono što se sa sigurnošću može reći jeste da je ta ranohrišćanska zajednica bila povezana sa drevnim gradom Edesom, današnjom Urfom u Turskoj, i sa antiohijskom patrijaršijom.
Ono što je karakteristično za ovu prvu hrišćansku zajednicu u Iranu jeste da njen jezik nije bio persijski, već aramejski – isti onaj jezik kojim je govorio Isus Hrist. Središte te zajednice bila je Arbela na Tigru, što je današnji grad Irbil u Kurdistanu. Tu je inicijalno postojala jaka jevrejska zajednica, ali se u tom periodu pojavljuje i hrišćanska, kaže Peović za Sputnjik.
Jermenski izvor pominje da se u Gilanu i Baktriji – na severu Irana i u današnjem Avganistanu – javljaju hrišćani već do kraja drugog veka. U trećem veku se već pominje čitavih dvadeset hrišćanskih eparhija, uz pouzdane podatke o izgradnji manastira. Na ostrvu Harg, u Persijskom zalivu, holandski arheolozi su sredinom 20. veka pronašli hrišćansko groblje iz oko 250. godine, odnosno s kraja ere parćanske vlasti u Iranu. U tom periodu, oni se šire sve do Herata u današnjem Avganistanu.
Progoni
Ono što od trećeg veka postaje karakteristika u odnosu prema hrišćanima, ističe Peović, a sa njihovim sve većim prisustvom na zapadu iranske države, jesu progoni. Čitav taj period ispunjen je sasanidsko-vizantijskim ratovima, a njih su pratila masovna iseljenja.
Ono što je pomalo ironično jeste da su te deportacije dovele do širenja hrišćanstva, jer su jermenski hrišćani sa pograničnih područja preseljavani dublje u Iran. Već od oko 256. godine, hrišćani jermenskog porekla i iz antiohijske dijeceze premeštaju se u unutrašnjost carstva.
Uspon hrišćanstva iranski zoroastrijski sveštenici smatrali su opasnošću po sebe i svoju veru, a pomenuti sukobi i percepcija hrišćana kao potencijalnih izdajnika u ratovima sa Vizantijom doveli su do pogoršanja njihovog položaja, posebno sredinom četvrtog veka.
Hrišćani su tada bili izloženi većim nametima, posebno u vreme ratova, i često su morali da dokazuju svoju lojalnost državi. Tada najdominantnija religija bila je zoroastrizam. Iako se ona najčešće predstavlja kao religija koja neprekidno traje od šestog veka pre nove ere pa sve do islamskih osvajanja, u stvarnosti nije bila potpuno jedinstvena i imala je više faza i varijacija unutar samog Irana.
Od trećeg do sedmog veka dolazi do kodifikacije zoroastrizma, pa postaje državna religija i uživa snažnu podršku vladara. U tom kontekstu, dodaje Peović, i ratovi između Sasanida i Vizantije dobijaju snažnu versku dimenziju, a Sasanidi čak uzimaju i Časni krst iz Vizantije, čime postaju direktni verski protivnici.
Širenje hrišćanstva
Uprkos periodima torture i mržnje, hrišćani nestorijanci šire svoja učenja. Oni su predstavljali specifičnu granu hrišćanstva, odbačenu i od strane Cargirada i od strane Rima. Upravo ti nestorijanci postaju sve prisutniji u Iranu, a formira se i nestorijanska patrijaršija. Oni odlaze dalje na istok gde otvaraju episkopije u Nišapuru, u Mervu u današnjem Turkmenistanu, u Heratu u Avganistanu, a njihove zajednice prisutne su u Indiji, Mongoliji, Tibetu, Kini.
Peović dodaje da je čak i Marko Polo tokom svojih čuvenih putovanja zaticao nestorijanske hrišćane u mongolskom carstvu. Postoje i materijalni dokazi njihovog prisustva u Kini, poput kamene stele iz osmog veka koju je napravio i ispisao jedan iranski hrišćanin.
Uticaj hrišćanstva na iransku poeziju
Odnos iranske države prema hrišćanima od druge polovine 5. veka postaje sve negativniji, a vladari, nastojeći da se u vremenima nestabilnosti dodvore zoroastrijskim sveštenicima i tamošnjim plemićima, sve više zatežu odnose sa hrišćanima. Ratovi sa Vizantijom imali su mnoge negativne posledice – dolazilo je do razaranja crkava, pa je tako početkom 7. veka uništena i crkva Hristovog rođenja u Vitlejemu.
Ipak, postoje i suprotni primeri. Recimo, persijski vladar Hosroje II tražio je od nestorijanskog patrijarha da prati njegovu vojsku i moli se za pobedu u ratovima protiv Vizantije. Takođe, njegova supruga Širin bila je hrišćanka, a motiv ljubavi između iranskog vladara i hrišćanske supruge preživeo je vekovima i postao čest motiv persijske ljubavne poezije.
Hrišćanstvo je, kaže naš sagovornik, na taj način ušlo i u opštu kulturu pismenog dela Irana, pa možda čak i narodne poezije.
Dolazak islama u Iran
Nakon propasti Sasanidskog carstva i dolaska Abasidskog kalifata 642. godine, odnos prema hrišćanima u Iranu postao je mešovit. Tada dolazi do njihove emigracije ka Vizantiji, a kakav god da je bio odnos prema njima za vreme kalifata, njegov slom doneo je znatno gori period za hrišćane. Iranski hrišćani bili su prepušteni samovolji lokalnih vladara, ali i stanovništva, pa ceo taj period predstavlja jedno vrlo mračno razdoblje za sledbenike Hrista.
Nakon toga dolazi period Seldžuka, turske muslimanske konfederacije koja preuzima vlast nad velikim delom Irana. Njihov odnos prema hrišćanima bio je prilično grub, delom zbog ratova sa Vizantijom i Jermenijom, a delom zbog manjka tolerancije prema svemu što nije ortodoksni sunitski islam.
U tom periodu dolazi i do sukoba sa različitim sektama koje su spajale zoroastrizam i neke njegove loklane oblike sa islamom ili hrišćanstvom. U 12. i 13. veku dolaze i prve zapadne misije u Iran, pre svega franjevci i dominikanci. Međutim, te misije nisu usmeravane ka lokalnom muslimanskom stanovništvu, ili tamošnjim nehrišćanima, već pre svega ka već postojećim hrišćanskim zajednicama, što je dovodilo do njihovih međusobnih sukoba.
Od Mongola, preko sunita do šiita
Mongolska invazija 1256. godine dovela je do ogromnih razaranja i potpune destrukcije zapadnog Irana, posebno u oblasti Horasana, koja je do tada bila jedan od njegovih najrazvijenijih i najbogatijih delova. Jedno vreme se ukidaju šerijatska ograničenja, međutim, nakon što je mongolski vladar primio islam, novoosvojena država ponovo postaje islamska. Ponovo se uvodi šerijat, a položaj hrišćana ponovo se pogoršava.
To mračno razdoblje doživljava svoj vrhunac krajem 14. veka, sa dolaskom Timura. Timur, negde nazivan i Tamerlan, zavodi apsolutnu vlast na tom prostoru, a toliko je bio čuven po brutalnosti da je ona zabeležena čak i u srpskim srednjovekovnim izvorima. Od njegovog vremena i tih masovnih razaranja, hrišćani, pre svega nestorijanci, ostaju ograničeni na urmijsku oblast, dok hrišćanstvo iz drugih oblast iščezava, objašnjava Peović.
Jedna od ključnih promena nakon Timurove smrti dolazi na prelazu iz 15. u 16. vek, sa usponom dinastije Safavida koja će formativno uticati na Iran u tom smislu da do tada dominantno sunitska oblast postaje šiitska. Zavode se elementi onoga što danas nazivamo teokratijom i nastupa izmena iranskog identiteta koja traje do danas.
„Polovina sveta“
U ovom periodu dolazi do velike migracije Jermena u Iran, a jermenski trgovci postaju sveprisutni na tom području. Trgovina svilom, koja i potiče iz ove države, a koja je išla preko Osmanskog carstva, dobila je alternativnu rutu, pa se tako trgovci Jermeni počinju pojavljivati u Veneciji, Marseju, Amsterdamu. Za vreme vladavine Abasa Veliko, jermenski umetnici i zanatlije angažovani su da obnavljanju i proširenju prestonice Isfahana.
Jermeni su bili prisutni na tim velikim radovima kada je Isfahan dobio ime „polovina sveta“. Zbog radova na tom možda i najambicioznijem urbanističkom projektu u predmodernoj istoriji Irana, jermenska zajednica će se u narednim decenijama proširiti do te mere da će nastati čitava nova četvrt sa trideset crkava u njoj. Uz nju se javlja još dvadeset sela, dvadeset predgrađa Isfahana, potpuno jermenskih. Procenjuje se da se tu naselilo oko 20.000 Jermena.
Paralelno sa ovim arhitektonskim podvizima u Iranu dolazi i do obnove rimokatoličkih misija. Portugal zauzima ostrvo Hormuš, gde je formirana avgustinska misija, a u Iran stižu karmeliti, benediktinci, kapucini i drugi katolički redovi. Osniva se i katolička katedrala u Isfahanu.
Islamska revolucija
Kada je reč o statusu hrišćana uoči, za vreme i nakon islamske revolucije, bitno je napomenuti da su oni imali učešća u samoj revoluciji, kaže naš sagovornik. Godine 1978. ajatolah Homeini tražio je u jednom od svojih obraćanja podršku hrišćana u borbama protiv šaha, a hrišćani su se u određenoj meri i odazavali.
U februaru 1979. kada je sve već bilo u zamahu, anglikanski episkop podržao je javno revoluciju. Jermeni su u prilično velikom broju kasnije učestvovali i u ratu protiv Sadama Huseina, a zbog njihovog velikog učešća setkli su i određeni prestiž među tamošnjim verskim manjinama.
Odnos samog ajatolaha Homeinija i generalno Irana prema hrišćanima bio je prilično promenljiv u tim turbulentnim godinama. Primetna je bila tadašnja retorika u kojoj su hrišćani predstavljani kao nekakvi potencijalni agenti Zapada koji su doprineli pljački Irana. Takva i slične retorike dovodile su do osećaja nesigurnosti među hrišćanima, kaže Peović.
Nakon revolucije usledilo je još veće zaoštravanje retorike prema hrišćanima, ali i ostalim verskim manjinama. Dugo se prepričavao čuveni Homeinijev citat da on ne može da jede i pije u restoranu ako konobar nije musliman, a mnogi muslimani su nakon toga počeli da odbijaju da jedu i piju iz posuda ukoliko je postojala mogućnost da su ih pre toga hrišćani koristili.
Hrišćani su tih godina masovno otpuštani, međutim, 1982. dolazi do zaokreta. Budući da su oni činili veliki udeo među zaposlenima u naftnim postrojenjima, bivaju vraćeni na svoje prvobitne pozicije. Tada je i odredba da hrišćani na svojim objektima drže table na kojima piše da je hrana specijalizovana za manjine u Iranu počela da gubi na značaju. Na ovakvu promenu, smatra naš sagovornik, verovatno je dosta uticala i činjenica da su Jermeni masovno učestvovali u ratu sa Irakom.
Vodi se velika debata o tome zašto je uopšte i došlo do te faze napetosti i netrpeljivosti između 1979. i 1982. godine, a govori se da je tadašnji revolucionarni žar sam diktirao šta jeste i šta nije prihvatljivo. Postoji i teza da je Homeini u tim godinama bio pod značajnim uticajem Muslimanskog bratstva.
U tom vremenu opšte anarhije dolazilo je i do napada na hrišćanske bogomolje, na lokalne hrišćane, kao i na muslimane koji su primili hrišćanstvo. Nakon godina neizvesnosti, nastupila je relativna normalizacija odnosa.
Današnji položaj
Danas je u Iranu najbrojnija hrišćanska zajednica – jermenska. Približno 120.000 građana Irana spada u ovu kategoriju. Posle nje idu asirska i haldejska zajednica koje zbirno broje oko 40.000 ljudi, s tim što je haldejska prihvatila uniju sa Rimom.
Što se tiče zakonskog statusa hrišćana, Islamska Republika ne prihvata jednakost između religijskih grupa. Nemuslimansko stanovništno ne može zauzimati ključne pozicije u državi, one su rezervisane isključivo za šiitske muslimane, ali sve druge zajednice imaju zagarantovano mesto u iranskom parlamentu. Jermeni, recimo, imaju dva zagarantovana mesta, Asirci jedno, a čak i zoroastrijci i jevreji imaju pravo na jedno mesto. Možda zvuči malo, ali gledano proporcionalno broju stanovnika, oni imaju veću reprezentaciju nego što je njihov udeo u stanovništvu.
Jermeni i Asirci imaju svoje škole u Iranu, s time što je bitno naglasiti da Islamska Republika, baš kao i Iran pre nje, insistiraju na primatu persijskog jezika u nastavi. Devedesetih je došlo do izvesne liberalizacije, pa se dosta predmeta učilo na maternjem jeziku, međutim, to je načelno i dalje problem, kaže Peović.
Ne postoji nikakva zabrana ispovedanja vere ni u javnosti, potpuno je dozvoljeno da bez ikakvog maltretiranja ljudi nose svuda svoja hrišćanska obeležja, da se krste i mole. Ono što se ne toleriše jeste posedovanje Biblije na persijskom jeziku. Islamska država to tretira, verovatno, kao neku vrstu misionarske delatnosti, a misionarska delatnost usmerena na muslimane apsolutno je zabranjena tamo.
Iran je u proteklim decenijama posvetio pažnju i formalnom odnosu prema hrišćanima, pa nisu bile retke scene u kojima ajatolah posećuje hrišćanske domove za praznike. Uglavnom ih je posećivao na Božić, a najčešće je išao kod veterana iračkog rata. Uz to se vidi i neformalna liberalizacija hrišćana. Ovo prati i njihova kulturna asimilacija, ali uprkost tome, nema nikakve reči o verskoj asimilaciji. Gledano sve skupa, položaj hrišćana u današnjem Iranu jeste izezetno dobar u poređenju sa onim kakav je bio kroz istoriju, ali je i dalje komplikovan, zaključuje Srboljub Peović.
Pogledajte i:
