Posle Drugog svetskog rata Sveta Gora Atos nakratko se našla u središtu velikih geopolitičkih planova, pokazuje nedavno objavljeni dokument iz arhiva CIA od 10. septembra 1948. godine. Prema tom izveštaju, u diplomatskim razgovorima pominjana je mogućnost da Atos više ne bude pod grčkom kontrolom, već da postane deo nove državne tvorevine na Halkidikiju.
U dokumentu se citira turski diplomata Idris Čora, koji je naveo da mu je jugoslovenski kolega preneo kako su Bugari predlagali stvaranje autonomne i nezavisne Makedonije sa prestonicom u Skoplju. U okviru tog šireg plana, Solun bi bio uključen u novu državu, dok bi Halkidiki bio proglašen autonomnom jedinicom sa sedištem u Poligirosu. Upravo u tu tvorevinu bio bi uključen i Atos, uz očuvanje privilegija manastira i posebnog statusa koji je imao vekovima.
Razgovor turskog i jugoslovenskog diplomate vođen je u vreme oštrih političkih rasprava nakon zaključenja, mimo Staljina, Sporazuma o prijateljstvu, saradnji i uzajamnoj pomoći između Jugoslavije i Bugarske, potpisanog 2. avgusta 1947. godine u Bledu, u Sloveniji.
Sporazum je predviđao ukidanje viza između dve zemlje, stvaranje carinskog saveza, kao i rešavanje teritorijalnih pitanja: ulazak Pirinske Makedonije u sastav federativne Jugoslavije kao dela Federativne Narodne Republike Makedonije (Vardarske Makedonije), kao i odricanje Jugoslavije od zapadnih pograničnih oblasti u korist Bugarske.
Ove ideje imale su za cilj da prodube saradnju i otvorile pitanje šire balkanske federacije. Bugarski lider Georgi Dimitrov ubrzo je izneo i ideju saveza više istočnoevropskih zemalja, što je izazvalo sumnju i negodovanje u Moskvi.
Josif Staljin nije želeo stvaranje novog centra moći u Evropi pod vođstvom Josipa Broza Tita, niti prekrajanje granica bez saglasnosti Sovjetskog Saveza. Zbog toga su u Kremlju oštro kritikovani i Bledski sporazum i planovi o federacijama, carinskim unijama i novim državnim granicama.
Već 1948. godine došlo je do ozbiljnog raskola između SSSR-a i Jugoslavije, a 1949. diplomatski odnosi su prekinuti. Sa tim su propali i svi ambiciozni planovi koji su se ticali Balkana, uključujući i ideju da Sveta Gora pređe u nekakvu državu Halkidiki. Atos je nastavio da postoji u okviru Grčke, sa širokom autonomijom koju ima i danas.
Nemačke vlasti su garantovale zaštitu svetogorskih manastira, ali su ostavile nemačkog guvernera na čelu. Godine 1942, Sveti Kinot, u ime 3.200 svetogorskih monaha, zvanično je izrazio zahvalnost nemačkim vlastima za njihovu versku politiku i „oslobođenje Rusije od bezbožnog boljševizma“. Okupatorske snage su Svetu Goru napustile 29. maja 1944. godine, ali su jeromonah Sofronije i čitava monaška zajednica ostali pod senkom optužbi za saradnju, što je uticalo na ugled Atosa.
Prema rečima turskog diplomate Idrisa Čore, kako se navodi u izveštaju agenta CIA, Bugari su takođe predložili da se Makedonija proglasi autonomnom nezavisnom državom sa sopstvenom spoljnom politikom i glavnim gradom u Skoplju (ovaj region Makedonije bi obuhvatao Solun, a Halkidiki bi bio proglašen autonomnom državom sa glavnim gradom u Poligirosu (grad u Grčkoj na poluostrvu Halkidiki).
Takođe se dodaje da bi Atos bio uključen u ovu potonju državu, uz očuvanje privilegija manastira, odnosno županije, kao i da bi mogao da ostane kakav je sada, ali ne pod grčkom kontrolom.
Razgovor između turskih i jugoslovenskih diplomata odvijao se usred žestoke političke debate nakon zaključenja Sporazuma o prijateljstvu, saradnji i uzajamnoj pomoći između Jugoslavije i Bugarske na Bledu, u Sloveniji, 2. avgusta 1947.
Sporazum je predviđao ukidanje viza, formiranje carinske unije i rešavanje teritorijalnih pitanja: ulazak Pirinske Makedonije u sastav federativne Jugoslavije, u okviru Federativne Narodne Republike Makedonije (Vardarska Makedonija), kao i ustupanje zapadnih oblasti Bugarskoj.
Bez prethodnog obaveštavanja vođe Sovjetskog Saveza Josifa Staljina, bugarski lider Georgij Dimitrov, bivši šef Kominterne, izneo je ideju federacije zemalja Istočne Evrope — odnosno Balkanskog saveza sa Poljskom i Čehoslovačkom. Ovu ideju, očigledno zasnovanu na privatnim razgovorima i diskusijama iza kulisa, izneli su i turske i jugoslovenske diplomate.
U deklasifikovanom američkom dokumentu nalazi se i jedan sporni pasus, koji je delimično nejasan. U njemu se navodi da je Jugoslavija trebalo da podrži bugarske zahteve u vezi sa Istočnom Trakijom, sve do Čataldže (naselje Čoristi u oblasti Drama, danas u regionu Istočna Makedonija i Trakija u Grčkoj). Preostali deo Donje Trakije, uključujući Istanbul, bio bi proglašen autonomnom državom pod pokroviteljstvom Sovjetskog Saveza ili rusko-turskim protektoratom. Na taj način, kako se navodi, bilo bi rešeno i pitanje Vaseljenske patrijaršije.
U dokumentima se navodi da su ova pitanja razmatrana u Bledu, tokom potpisivanja sporazuma o uzajamnoj pomoći između Bugarske i Jugoslavije, na inicijativu Dimitrova. Tito je u isto vreme konsultovao Moskvu o stavu Sovjetskog Saveza. Ishod je, kako se navodi, poznat — Dimitrovu su upućene primedbe, jer se sovjetski planovi nisu poklapali ni sa jugoslovenskim, ni sa njegovim stavovima.
Staljinu nije bio potreban novi centar moći u Evropi, na čelu sa jugoslovenskim liderom Josipom Brozom Titom. Staljina su takođe iritirali pokušaji prekrajanja državnih granica bez njegovog učešća.
U februaru 1948. godine, sovjetski lideri su se sastali sa bugarskim i jugoslovenskim delegacijama u Kremlju. Razmatran je Bledski sporazum.
„Imali smo nekoliko komentara u vezi sa bugarsko-jugoslovenskim Bledskim sporazumom, koji su u jednom trenutku bili predočeni drugovima Dimitrovu i Titu. Sovjetska vlada smatra da je napravljena greška — nije vredelo potpisivati sporazum, posebno na neodređeno vreme, pre nego što je mirovni sporazum stupio na snagu. Takvom žurbom, obe vlade su olakšale zadatak reakcionarnim elementima u Engleskoj i Americi, dajući im izgovor da pojačaju svoju intervenciju u Grčkoj i usmere je protiv Bugarske i Jugoslavije. Sovjetska vlada mora da vas upozori da ne može prihvatiti odgovornost za paktove od velikog političkog značaja zaključene bez konsultacija sa SSSR-om“, navode se Staljinove reči u zapisniku.
Iste 1948. godine, odnosi su se pogoršali između zemalja koje su sebe smatrale delom socijalističkog bloka: između Staljinovog SSSR-a i njegovih saveznika (Poljske, Mađarske, Čehoslovačke, Rumunije, Albanije, Istočne Nemačke i Bugarske) s jedne strane i Titove Jugoslavije s druge strane. Jedan od razloga za to bila je upravo objava Jugoslavije i Bugarske 1947. godine o mogućnosti stvaranja federalne države, u skladu sa Bledskim sporazumom.
Dana 28. septembra 1949. godine odnosi između SSSR-a i Jugoslavije su prekinuti. U Bugarskoj je Bledski sporazum smatran činom nacionalne izdaje i napadom na teritorijalni integritet zemlje. Zvanično, to je i danas tako. Defakto je poništen nakon prekida sovjetsko-jugoslovenskih odnosa.
U toj situaciji više niko nije pominjao smele geopolitičke planove koji su se, između ostalog, odnosili i na sudbinu Svete Gore. Atos je nastavio da postoji i deluje u svom dosadašnjem statusu. Malo koji monah je uopšte znao za ideju hipotetičke države Halkidiki.
Pogledajte i: