Ovo je rečeno na desetoj međunarodnoj konferenciji „Rusija i svet: dijalozi – 2026. Nova stvarnost“, održanoj na Fakultetu političkih nauka u Beogradu, u organizaciji Centra za ruske studije ovog fakulteta i ruskog Nacionalnog istraživačkog instituta za razvoj komunikacija.
Cilj skupa, kako je rečeno, bio je stručna procena i analiza novih realnosti razvoja unutar slovenskog sveta, faktora koji doprinose dijalogu i razmatranje perspektiva održive saradnje među državama, društvima i naučnim zajednicama.
U fokusu rasprave našla se slovenska ideja kao istorijski i politički fenomen koji se, prema oceni učesnika, stalno kreće između kulturnog identiteta, geopolitičkih projekcija i praktičnih ograničenja savremenog međunarodnog poretka.
Istorijsko iskustvo kao osnova slovenskog pitanja
Prema rečima istoričara dr Miloša Kovića, savremena politička i identitetska pitanja Slovena ne mogu se razumeti bez dubokog oslonca na istorijsko iskustvo. On naglašava da ideološke interpretacije imaju prolazan karakter, dok istorija ostaje trajni okvir razumevanja.
„Istorijsko iskustvo naroda mora biti važnije od svake ideologije, jer ideologije dolaze i prolaze, menjaju se i prilagođavaju okolnostima, dok istorijsko iskustvo ostaje kao trajni sloj identiteta koji određuje i političke izbore i kulturne orijentacije jednog naroda“, ističe Ković.
On posebno naglašava značaj srednjovekovnih veza među slovenskim narodima, ukazujući na misiju Ćirila i Metodija kao temelj kulturnog i duhovnog povezivanja Slovena.
„Misija Ćirila i Metodija predstavlja jedan od ključnih trenutaka u istoriji Slovena, jer je tada po prvi put artikulisana ideja zajedničkog kulturnog i duhovnog prostora, što je u kasnijim vekovima ostalo kao latentna, ali stalno prisutna osnova slovenske svesti“, navodi on.
Ković posebnu pažnju posvećuje i ličnosti Svetog Save, koji, kako je rekao, predstavlja simbol dubokih srpsko-ruskih i šire slovenskih veza.
„Sveti Sava je ključna figura srpske istorije, ali ono što se često zanemaruje jeste činjenica da je njegovo monaško iskustvo povezano sa ruskim monaškim prisustvom na Svetoj Gori, što jasno govori o tome da su srpsko-ruski odnosi duboko ukorenjeni još u srednjem veku i da nisu proizvod modernih političkih okolnosti“, naglašava Ković.
On ukazuje da su zapadne interpretacije slovenske ideje često imale instrumentalni karakter.
„Od ilirske ideje do austroslavizma i kasnijih britanskih geopolitičkih projekata, slovenska ideja je često bila predmet spoljnog oblikovanja, pri čemu su velike sile nastojale da kroz različite modele organizacije slovenskog prostora usmere njegov politički i civilizacijski razvoj u pravcima koji su odgovarali njihovim interesima“, ističe on.
Govoreći o Jugoslaviji, Ković ocenjuje da je ona nastala kao deo šire geopolitičke strategije.
„Jugoslovenska država nije bila samo rezultat unutrašnjih nacionalnih procesa, već i proizvod šireg evropskog geopolitičkog konteksta, u kojem su britanske i austrijske političke ideje imale značajan uticaj na oblikovanje prostora između nemačkog i ruskog sveta“, navodi on.
Ković naglašava da se pred Srbima danas otvara novo istorijsko razdoblje u kojem ključnu ulogu ima slobodno odlučivanje o sopstvenom putu.
„Za Srbe je od presudnog značaja veza sa Rusijom i evroazijskim svetom, zasnovana ne samo na slovenstvu, već i na pravoslavnoj veri“, ocenjuje on.
Istovremeno, kao centralno nacionalno pitanje vidi potrebu za reintegracijom srpskog naroda na prostoru bivše Jugoslavije, koje je, kako zaključuje, ostalo otvoreno nakon njenog raspada.
Slovenski svet i problem samopoimanja
Dr Časlav Koprivica, profesor Fakulteta političkih nauka, fokus stavlja na pitanje samosvesti Slovena i načina na koji se slovenski identitet formirao u odnosu na Zapad.
Prema njegovim rečima, panslavizam XIX veka predstavlja prelomni trenutak u kojem Sloveni počinju da odbacuju negativne stereotipe koji su im bili pripisivani iz romansko-germanskog civilizacijskog kruga.
„Jedan od ključnih momenata panslavističkog procesa bio je preokret u samosvesti Slovena, odnosno odbijanje da se prihvati već ustaljena antislovenska civilizacijska stigma. Slovenski svet je tada počeo da se samooznačava na način koji podrazumeva afirmaciju pozitivnih vrednosnih atributa, a ne njihovo negiranje kroz tuđe interpretacije“, ističe Koprivica.
On, međutim, upozorava da ovakav proces nosi i određene rizike.
„Postoji opasnost da se ideja slovenskog sveta svede na puko okupljanje onih koji su istorijski nepravedno marginalizovani, pri čemu bi zajednički identitet bio zasnovan isključivo na negaciji zapadnih stereotipa. U tom slučaju, umesto stvaranja autonomne civilizacijske pozicije, mi bismo zapravo ostali u okvirima iste zavisnosti od Zapada, samo u obrnutom obliku“, navodi on.
Koprivica posebno naglašava da slovenski identitet mora biti otvoren proces, a ne zatvorena ideološka konstrukcija.
„Slovenstvo bi trebalo da predstavlja okvir unutar kojeg se postavlja pitanje vlastitog istorijskog puta, a ne unapred definisan odgovor. To znači da se ne radi o statičnoj ideji, već o dinamičkom procesu civilizacijskog samorazumevanja“, ističe on.
U savremenom kontekstu, Koprivica ukazuje na problem fragmentacije slovenskog prostora.
„Teško je govoriti o jedinstvenom slovenskom pogledu na svet, jer mi zapravo imamo ruski, srpski, beloruski, slovački i druge nacionalne perspektive, koje se samo delimično preklapaju. Zbog toga se eventualna koordinacija može zasnivati samo na sekundarnim tačkama dodira, a ne na jedinstvenoj političkoj svesti“, navodi on.
On takođe upozorava na uticaj zapadnih diskursa u oblikovanju međuslovenskih percepcija.
„Slovenski narodi često jedni o drugima znaju ono što je filtrirano kroz zapadnjačke diskurse moći, što znači da se i unutar slovenskog sveta reprodukuju obrasci mišljenja koji nisu autohtoni, već posredovani spoljnim interpretacijama“, konstatuje Koprivica.
Istorijske podele i savremena Evropa
Jan Čarnogurski, nekadašnji premijer Slovačke, svoj pristup zasniva na dugim istorijskim procesima, naglašavajući da su Sloveni kroz istoriju često bili primorani na prilagođavanje kako bi očuvali opstanak.
„Sloveni su u mnogim istorijskim periodima bili primorani da se povezuju sa svojim susedima, jer nisu imali dovoljno snage da samostalno organizuju odbranu od velikih migracionih talasa i osvajačkih pohoda koji su dolazili sa različitih strana Evrope“, ističe on.
On posebno ukazuje na značaj verskog raskola iz 1054. godine.
„Pitanje filiokve i veliki crkveni raskol predstavljaju događaj koji je imao dalekosežne posledice, jer je njime hrišćanski svet podeljen na istočni i zapadni deo, a ta podela se kasnije reflektovala i na političke i kulturne odnose među narodima“, navodi Čarnogurski.
Govoreći o modernom periodu, on ukazuje na različite istorijske putanje slovenskih naroda.
„Dok su Rusi kroz Kulikovo polje započeli proces oslobađanja od tatarske vlasti, Srbi su nakon Kosova ušli u period gubitka državnosti, što je oblikovalo različite istorijske putanje unutar istog civilizacijskog prostora“, ističe on.
U kontekstu Dvadesetog veka, Čarnogurski naglašava da su ideološke podele i geopolitički sukobi dodatno fragmentisali slovenski prostor.
„Evropa je nakon Drugog svetskog rata bila podeljena na blokove, a slovenski narodi su se našli na različitim stranama te podele, što je dodatno otežalo mogućnost njihovog političkog i kulturnog objedinjavanja“, navodi on.
On se osvrnuo i na savremene evropske integracije, ističući da su one u početku imale pozitivnu percepciju.
„Evropska unija je u početku izgledala kao prostor stabilnosti, razvoja i civilizacijske modernizacije, ali su kasniji procesi pokazali da integracije donose i nove oblike političkih obaveza i ograničenja suvereniteta“, istakao je Čarnogurski.
Pogledajte i: