Otkriće na jugu Srbije: Iz tajnih slojeva Koprijana „izranja“ svetinja – bedemi kriju još misterija

Ovo za Sputnjik kaže dr Uglješa Vojvodić, jedan od rukovodilaca tima Arheološkog instituta koji poslednje četiri godine istražuje tvrđavu Koprijan kod Doljevca, biser niške kotline o kome se do sada najviše znalo samo iz pisanih izvora:

Prema pisanim izvorima, tvrđavu je 1372. godine podigao Nenad, sin kaznaca Bogdana, koji je bio u službi kneza Lazara. Ideja je, najverovatnije, bila da se obezbedi pristup niškoj kotlini, odnosno njena kontrola sa juga. Da se zaustavi prodor Turaka sa te strane.

„Tvrđava Koprijan je imala jako važnu ulogu u celom sistemu odbrane Srbije u doba Lazarevića i Brankovića. Verovatno je zajedno sa drugim tvrđavama, koje se nalaze nešto južnije, poput Skobaljić grada i Markovog kalea, igrala ključnu ulogu u zaštiti Niša i uopšte centralnih delova Srbije od turskih naleta krajem 14. i tokom prve polovine 15. veka“, objašnjava Vojvodić.

Istraživanja su započeta 2022.godine na poziv Zavoda za zaštitu spomenika kulture u Nišu, koji je započeo obnovu istočnog bedema Gornjeg grada, kako se ne bi nastavilo urušavanje. Bila je u jako lošem stanju. Kolege iz Niša s jedne strane su započele konzervaciju, kojoj su prethodila geofizička istraživanja.

Oni su zapravo pripremili teren ekipi Arheološkog instituta, koju, pored Vojvodića, predvodi i dr Vesna Bikić. Ove dve institucije prihvatile su se posla koji je tvrđavu decenijama zaobilazio. Činilo se da neće pružiti dobar rezultat, jer je odavno obilaze divlji kopači koji traže dragocenosti. Ispostavilo se da nije tako, tajna Koprijana je čekala da je otkriju.

„U prethodne četiri godine otvorili smo čitavu u površinu Gornjeg grada. Ideja je bila da se prvo istraži nivo najmlađeg sloja korišćenja ovog prostora. On bi preliminarno mogao da se opredeli u četvrtu deceniju 15. veka, u vreme vladavine despota Đurđa Brankovića. Ove godine smo počeli da se spuštamo na niže kote. U međuvremenu smo otvorili jugozapadni deo utvrđenja, prostor sa unutrašnje strane južnog i zapadnog bedema Gornjeg grada“.

Tim Arheoološkog instituta u ovoj sezoni istraživanja otkrio je crkvu koja ne pripada najmlađem, poslednjem sloju života u tvrđavi. Njene ruševine bile su prekrivene nanosom drobljene stene koja je predstavljala neku vrstu kaldrme, na dnu najmlađeg sloja korišćenja.

Svakako je jasno da je utvrđenje imalo i starije faze života. O tome svedoče ostaci materijalne kulture koje je tim arheologa do sada pronašao.

Najčešće nalazi su delovi vojne opreme i naoružanja, kao i ulomci grnčarije, ostataka posuda iz kojih su članovi posade koji su živeli u tvrđavi, koju u ovom kraju zovu i Kurvingrad, jeli i pili.

Pronađeni su i brojni ostaci životinjskih kostiju, njihove hrane. Među životinjskim kostima prepoznata i kost medveda koja je jedinstven nalaz u Srbiji iz srednjovekovnog perioda.

„Imamo i nekoliko predmeta koji su dokaz da postoje i starije faze života na ovom mestu, iz vizantijskog perioda. Sve to nam govori da bi crkva možda mogla da bude i starija, ali za sada ne možemo da iznosimo tako sigurno tu tvrdnju, zato što nismo dovršili istraživanja celog Gornjeg grada, ali definitivno su stariji od doba despota Đurđa Brankovića“.

Sudeći prema položaju, brdo na kome je tvrđava, verovatno je uvek bilo vrsta odbrambenog utvrđenja, a pronalazak crkve pokazuje da je život u njoj bio dobro organizovan. Branioci su imali i liturgijski život, nije bila samo osmatračnica Moravske doline, u njoj su se ljudi i molili.

„Okvirne dimenzije crkve koja je otkrivena u tragovima, deo centralne i južne apside, su oko 7 puta 5 metara, dakle, nije mogla da primi veliki broj vernika. Što se tiče same organizacije života, većina utvrđenja je imala u okviru Gornjeg grada ili citadele, manju bogomolju, gde su članovi posade imali priliku da žive liturgijski život. Tako je i zaštita utvrđenja na neki način zavisila i od pomoći molitve“, kaže Vojvodić.

On dodaje da su u centralnoj apsidi otkriveni i ostaci krsta koji je izveden od crvenog maltera. Crkve i kapele često su bile posvećene svetim ratnicima, tako se i božanska zaštita uključivala u zaštitu utvrđenja.

Ceo ovaj kraj je, primećuje Vojvodić, jako zanimljiv, ali prilično neistražen. U pisanim izvorima pominju se hramovi u okolini. Na brdu preku puta je crkva Svetog Jovana iz 11. veka, kod sela Orljane, koje je verovatno, u nekom trenutku, funkcionisalo u vezi sa utvrđenjem. Postoje i stari hramovi u okolini koji bi možda mogli da potiču iz vremena vizantijske uprave, na prostoru između utvrđenja i mesta Klisure.

„Sve je i dalje maglovito, ali buduće istraživanje će nam dati preciznije okvire, da li su spomenici u okruženju bili međusobno povezani ili su to lokaliteti koji su funkcionisali u potpuno različitim epohama“.

Radove diktira finansiranje Ministarstva kulture, a imamo i pomoć opštine Doljevac koja u našem istraživanju, odnosno tvrđavi, vidi turistički potencijal.

Sredstva su, kao u većini projekata skromna, pa sezona istraživanja traje kratko. U poslednje četiri godine, bilo ih je pet, sa malo arheologa, ali u ovom projektu učestvuje i lokalna organizacija Eko Koprijan. Još ruku koje mogu da pomognu da se slojevi zemlje i šuta sklone i otkrije tajna Koprijana.

„Ideja je da se istraži Gornji grad, da možemo da damo preciznije podatke, da ne nagađamo da li je nešto iz vizantijskog ili vremena kneza Lazara. To je ideja za narednu godinu. Ako bude novca, da pokušamo da otvorimo i glavnu kulu koja se nalazi na severnom delu Gornjeg grada. Da pokušamo da zaokružimo tu celinu i damo prostora kolegama iz Zavoda zaštitu spomenika u Nišu da krenu u projektovanje i konzervaciju, zaštitu zidina koje smo otkrili“.

Za obavljanje svih ovih radova ključni problem predstavlja nepostojanje asfaltiranog puta koji bi u velikoj meri olakšao posao izvođačima, ali i pristup turistima.

Vojvodić dodaje da je Donji grad za sada potpuna misterija, kakav je i koliko urban bio. Verovatno je takođe imao ulogu odbrambenog karaktera, a bio je dosta veći od Gornjeg. Celo utvrđenje bilo je okruženo rovom.

Do Koprijana se i sada može i ima šta da se vidi. Na auto putu postoji isključenje, a do same tvrđave, pred kraj uspona, mora se makadamom. Najbolje je peške. Ima gde i da se napravi pauza za osveženje.