Srpska istorija dvadesetog veka prepuna je velikih imena koja su nestala u senci ideoloških obračuna i političkih prekida. Među njima se posebno izdvaja Radoslav Grujić – čovek čiji je životni opus toliko obiman da danas deluje gotovo neverovatno da je sveden na marginu kolektivnog pamćenja.
Istoričar, arheolog, univerzitetski profesor, sveštenik Srpske pravoslavne crkve, upravnik Muzeja SPC, osnivač institucija i spasilac ljudi i svetinja – sve to bio je jedan čovek.
Povodom 70 godina od njegove smrti, o značaju Radoslava Grujića govori Dušan Ilić, član saveta Fondacije „Sveti Arhangeli“ i saradnik Instituta za evropske studije. Fondacija „Sveti Arahangeli“, koja ime nosi po najznačajnijoj zadužbini cara Dušana, obeležiće godišnjicu Grujićevog upokojenja dokumentarnim filmom o ovom srpskom velikanu.
„Da je Radoslav Grujić u životu uradio samo jednu stvar – bilo bi dovoljno da ostane upisan u istoriju. A on je uradio desetine takvih stvari. To što je danas gotovo nepoznat nije slučajno, već posledica dugog olakog odnosa prema sopstvenoj prošlosti“, kaže Ilić.
Pronaći cara Dušana – naučni podvig i istorijska odgovornost
Jedan od najznačajnijih trenutaka u životu Radoslava Grujića jeste otkriće moštiju cara Stefana Dušana 1927. godine, u kompleksu manastira Svetih Arhangela kod Prizrena. Oslanjajući se na srednjovekovne povelje, pre svega Dušanovu hrisovulju, Grujić je precizno odredio mesto carevog groba.
„To nije bilo nagađanje niti romantičarska arheologija. Grujić je bio izuzetno precizan naučnik koji je znao kako se čitaju izvori. On je tačno znao šta traži i zašto“, objašnjava Ilić.
U vreme kada nije postojala DNK analiza, ovakva identifikacija počivala je isključivo na znanju, metodologiji i iskustvu. Ali ono što sledi nakon otkrića prevazilazi domen nauke.
Grujić je mošti cara Dušana godinama nosio sa sobom, čuvajući ih od ratnih opasnosti i političkog haosa koji je zahvatao Balkan. Uoči Drugog svetskog rata mošti su se nalazile u Skoplju, da bi zatim bile prenete u Beograd.
„Gde je išao Grujić – išle su i mošti cara Dušana. On je to doživljavao kao ličnu obavezu i zavet“, kaže Ilić.
Tokom nemačkog bombardovanja Beograda 6. aprila 1941. godine, Grujić je kao upravnik Muzeja Srpske pravoslavne crkve ostao u zgradi i svojim telom štitio kivot.
„Postoje svedočenja da je tokom bombardovanja stajao iznad kivota. Ako je trebalo da pogine – bio je spreman. To je odnos prema istoriji koji danas teško možemo i da zamislimo“, naglašava Ilić.
Graditelj institucija i srpskog Skoplja
Radoslav Grujić nije bio samo naučnik, već i graditelj institucija. Kao jedan od osnivača Filozofskog fakulteta u Skoplju, Istorijsko-arheološkog muzeja i Skopskog naučnog društva, postavio je temelje sistematskog naučnog i kulturnog rada na jugu tadašnje države.
„Bez Grujića ne bi bilo srpskog Skoplja u onom smislu u kom je postojalo između dva rata. On je tamo stvorio intelektualnu infrastrukturu – fakultet, muzej, naučno društvo i časopis“, ističe Ilić.
Posebno mesto zauzima „Glasnik Skopskog naučnog društva“, naučni časopis koji je, po ugledu i kvalitetu, bio ravan vodećim evropskim publikacijama tog vremena. Oko Grujića su se okupljali najznačajniji srpski naučnici, među kojima i Veselin Čajkanović.
U saradnji sa gradonačelnikom Josifom Mihajlovićem, Grujić je učestvovao i u modernizaciji Skoplja, koje je od orijentalne kasabe preraslo u moderan evropski grad i jedan od centara srpske kulture.
Drugi svetski rat – spasavanje naroda i pamćenja
Najteži i najdramatičniji period Grujićevog života počinje sa uspostavljanjem Nezavisne Države Hrvatske i genocidom nad Srbima. U tim uslovima, Grujić ne bira povlačenje, već aktivnu i opasnu borbu za spas ljudi i kulture.
Zajedno sa Tomom Maksimovićem, komesarom za izbeglice, učestvovao je u organizaciji spasavanja desetina hiljada srpske dece čiji su roditelji ubijeni u ustaškim pokoljima.
„Govorimo o desetinama hiljada dece. To nije bio spontani čin, već sistemska akcija u uslovima smrti i terora“, kaže Ilić.
Istovremeno, Grujić popisuje i dokumentuje srpsko crkveno i kulturno blago opljačkano u NDH – čak 30 vagona ikona, rukopisa i relikvija odnetih u Zagreb.
„Taj papir, taj spisak, bio je presudan. Bez njega ne bismo imali ni osnov da posle rata tražimo povratak bilo čega“, naglašava Ilić.
Zahvaljujući toj dokumentaciji, u Srbiju je nakon rata vraćeno 11 vagona kulturnog blaga, uglavnom sa Fruške gore. Grujić je učestvovao i u spasavanju moštiju svetog cara Uroša, kneza Lazara i despota Stefana Štiljanovića, koristeći sva sredstva da ih otrgne od ustaškog uništenja.
Osuda bez krivice i tišina posle rata
Ironija sudbine Radoslava Grujića najjasnije se vidi nakon oslobođenja. Iako ga je tokom rata sam Gestapo označio kao „antinemački i nepouzdan element“, nove komunističke vlasti su ga uklonile sa Univerziteta, lišile nacionalne časti i stavile na spisak „narodnih neprijatelja“.
„On je bio opasan jer nije pripadao nijednoj ideologiji. Pripadao je kontinuitetu srpske istorije“, ističe Ilić.
Grujić je umro 1955. godine, gotovo zaboravljen. Rehabilitovan je tek 2014. godine, sudskom odlukom koja je pravno ispravila nepravdu, ali nije promenila odnos javnosti.
Nasleđe bez imena
Radoslav Grujić je svoju bogatu ličnu zaostavštinu – stare knjige, rukopise i ikone – zaveštao Srpskoj pravoslavnoj crkvi, značajno obogativši fond Muzeja SPC. Sahranjen je u manastiru Grgeteg.
Danas, sedamdeset godina posle smrti, nijedna velika institucija u Srbiji ne nosi njegovo ime.
„Naš odnos prema Radoslavu Grujiću nije pitanje prošlosti, već pitanje da li smo sposobni da prepoznamo sopstvene temelje“, zaključuje Dušan Ilić.
Pogledajte i: